Εντείνονται οι πιέσεις των ΗΠΑ για την αξιοποίηση των σπάνιων γαιών παγκοσμίως, όπως διεφάνη στην Υπουργική Διάσκεψη για τα Κρίσιμα Ορυκτά που διοργανώθηκε στην Ουάσιγκτων υπό την προεδρία του Υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο με την συμμετοχή και της Ελλάδος. Στην εναρκτήρια αυτή διάσκεψη συμμετείχαν αντιπροσωπείες από 54 χώρες, εκ των οποίων οι 13 από την ΕΕ καθώς και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με στόχο την μείωση της παγκόσμιας εξαρτήσεως από την Κίνα στον τομέα των σπάνιων γαιών και ορυκτών.
Από ελληνικής πλευράς έλαβε μέρος η υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, ενώ αίσθηση προκάλεσε η απουσία κάποιων ισχυρών ευρωπαϊκών παικτών, όπως η Ισπανία που έδειξε να αποστασιοποιείται από το εν λόγω εγχείρημα. Ανώτερες διπλωματικές πηγές χαρακτήρισαν ως «διακαή πόθο» των ΗΠΑ την εκπροσώπηση των κρατών μελών σε πολιτικό επίπεδο, παρά την εκπροσώπηση συνολικώς της ΕΕ από τον Εκτελεστικό Αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Stéphane Séjourné. Αν και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαπραγματεύεται τη συνολική συμφωνία , η παρουσία τόσων μεμονωμένων κρατών υπογραμμίζει τη σημασία που δίνουν οι εθνικές κυβερνήσεις στην ασφάλεια των δικών τους βιομηχανικών αλυσίδων σε συνεργασία προφανώς με τις ΗΠΑ. Σε ερώτηση της «ΕτΚ» κατά την διάρκεια της ενημερώσεως των διπλωματικών συντακτών, η εκπρόσωπος του υπουργείου Εξωτερικών Λάνα Ζωχιού διευκρίνισε ότι η θεματολογία της Διάσκεψης, που πραγματοποιήθηκε στις 4 Φεβρουαρίου, επικεντρώθηκε σε ανταλλαγή απόψεων για την διαμόρφωση του κατάλληλου πλαισίου για την εκκίνηση διαπραγματεύσεων με αντικείμενο τη σύναψη πολυμερούς εμπορικής συμφωνίας για τα κρίσιμα ορυκτά. Υιοθετήθηκε Κοινή Δήλωση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης, των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ιαπωνίας, στην οποία γίνεται αναφορά στη βούληση για συνεργασία προς την ενίσχυση της οικονομικής και εθνικής τους ασφάλειας. «Η Ελλάδα συνεχίζει να παρακολουθεί τις διεργασίες γι’ αυτό το θέμα, οι οποίες βρίσκονται, βεβαίως, σε πρώιμο στάδιο. Διεφάνη, ωστόσο, η προτεραιότητα που αποδίδει στο θέμα αυτό η Αμερικανική Διοίκηση», επιβεβαίωσε η κ. Ζωχιού.
Σύμφωνα με τις επίσημες ανακοινώσεις του Γραφείου του Αντιπροσώπου Εμπορίου των ΗΠΑ (USTR) και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι βασικοί άξονες της συνεργασίας περιλαμβάνουν το Μνημόνιο Συνεργασίας (MoU) μεταξύ των ΗΠΑ, της ΕΕ και της Ιαπωνίας το οποίο αναμένεται να υπογραφεί εντός 30 ημερών. Οι τρεις εταίροι, ΗΠΑ, ΕΕ και Ιαπωνία, θα αναπτύξουν λεπτομερή σχέδια δράσης για την αντιμετώπιση των τρωτών σημείων στις εφοδιαστικές αλυσίδες. Αυτά περιλαμβάνουν μηχανισμούς όπως οι κατώτατες τιμές (price floors) με προσαρμογή στα σύνορα, προκειμένου να προστατευτούν οι εγχώριοι παραγωγοί από την τεχνητή πτώση τιμών από την Κίνα. Η συνεργασία αυτή αποτελεί τη βάση για μια ευρύτερη "προτιμησιακή εμπορική ζώνη"(Critical Minerals Trading Bloc). Στόχος είναι η δημιουργία μιας αγοράς βασισμένης σε κανόνες που θα ευνοεί τις "φίλες" χώρες και θα επιβάλλει κοινά πρότυπα περιβάλλοντος και εργασίας. Η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία (μέλη των G7) έχουν αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στον συντονισμό της ΕΕ για τη δημιουργία κοινών στρατηγικών αποθεμάτων και τη μείωση της εξάρτησης από την Κίνα.
Στο σχέδιο αυτό σημαντικό ρόλο αναμένεται να παίξει και η Ελλάδα. Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικό δυναμικό σε σπάνιες γαίες και κρίσιμα ορυκτά, το οποίο χαρακτηρίζεται ως στρατηγικής σημασίας για την Ευρωπαϊκή Ένωση, αν και η αξιοποίησίς τους βρίσκεται ακόμα σε στάδιο έρευνας ή προετοιμασίας. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ) και του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, οι σημαντικότερες συγκεντρώσεις σπανίων γαιών (κυρίως στους ορυκτούς αλλανίτη και μοναζίτη) εντοπίζονται στις παράκτιες και υποθαλάσσιες άμμους μεταξύ Χαλκιδικής, Καβάλας και Αλεξανδρούπολης, καθώς και στις εκβολές των ποταμών Στρυμόνα και Νέστου. Η Ελλάδα είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός βωξίτη στην ΕΕ. Κατά την επεξεργασία του για την παραγωγή αλουμινίου, προκύπτει η «κόκκινη λάσπη» (ερυθρά ιλύς), η οποία περιέχει σημαντικές ποσότητες σκανδίου και λανθανιδών. Η εταιρεία Metlen συμμετέχει σε ευρωπαϊκά προγράμματα (όπως το SCALE) για την ανάκτησή τους. Επίσης στα λατεριτικά κοιτάσματα της Λάρυμνας (ΛΑΡΚΟ) και της Καστοριάς υπάρχουν αξιοποιήσιμες ποσότητες κοβαλτίου, το οποίο περιλαμβάνεται στη λίστα των κρίσιμων πρώτων υλών της ΕΕ για την κατασκευή μπαταριών. Πρόσφατα ανακοινώθηκαν σχέδια για την επανεκκίνηση της εξόρυξης αντιμονίου στη Χίο (Κέραμος), ενός ορυκτού απαραίτητου για την αμυντική βιομηχανία και την υψηλή τεχνολογία.
Το Project Vault
Προς επίρρωση των ανωτέρω, οι ΗΠΑ παρουσίασαν κατά την διάρκεια της Διασκέψεως το Project Vault. Πρόκειται για την δημιουργία ενός Στρατηγικού Αποθέματος Κρίσιμων Ορυκτών (Strategic Critical Minerals Reserve), το οποίο έχει ως στόχο να θωρακίσει την αμερικανική βιομηχανία απέναντι σε ελλείψεις και γεωπολιτικές αναταράξει. Στόχος είναι η δημιουργία ενός αποθέματος ασφαλείας που θα καλύπτει τις ανάγκες της αμερικανικής βιομηχανίας για 60 ημέρες σε περίπτωση διακοπής της εφοδιαστικής αλυσίδας. Πρόκειται για ένα «στρατηγικό απόθεμα» ορυκτών, αντίστοιχο με το Στρατηγικό Απόθεμα Πετρελαίου των ΗΠΑ, που χρηματοδοτείται από την αμερικανική Τράπεζα Εξαγωγών-Εισαγωγών (EXIM) με 10 δισ. δολάρια και από ιδιωτικά κεφάλαια ύψους 1,67 δισ. δολαρίων. Στόχος είναι η θωράκισις της εφοδιαστικής αλυσίδας για κρίσιμους τομείς όπως η άμυνα, η τεχνητή νοημοσύνη και η ηλεκτροκίνηση. Η αμερικανική κυβέρνησις παρομοίασε τη λειτουργία του με μια συνδρομητική υπηρεσία (τύπου Costco), όπου οι εταιρείες πληρώνουν τέλη για να έχουν πρόσβαση σε μεγάλους όγκους ορυκτών σε προκαθορισμένες τιμές. Το Project Vault προβλέπεται να αποθηκεύει και τα 60 ορυκτά που περιλαμβάνονται στη λίστα κρίσιμων υλικών του Γεωλογικού Ινστιτούτου των ΗΠΑ (USGS), με έμφαση στο λίθιο, το κοβάλτιο, το νικέλιο, τον χαλκό και τις σπάνιες γαίες.
Σύμφωνα με έμπειρους αναλυτές, η Ελλάδα μπορεί να αποκτήσει κομβικό ρόλο σε αυτό το νέο γεωπολιτικό σκηνικό. Είναι η μόνη χώρα στην ΕΕ με ενεργό στρατηγικό έργο παραγωγής γαλλίου (από τη Metlen), το οποίο είναι απαραίτητο για το Project Vault. Το γάλλιο είναι κρίσιμο για την κατασκευή ημιαγωγών (chips) και η ελληνική παραγωγή αναμένεται να καλύψει το 100% των αναγκών της ΕΕ έως το 2027. Επιπλέον, η Ελλάς μπορεί να προσελκύσει άμεσες αμερικανικές επενδύσεις χρησιμοποιώντας τα κεφάλαια του Project Vault, το οποίο υποστηρίζεται από δάνεια ύψους 10 δις δολλαριών της αμερικανικής EXIM Bank. Ελληνικές μεταλλευτικές εταιρείες μπορούν να διεκδικήσουν χρηματοδότηση για την επέκταση μονάδων επεξεργασίας νικελίου, κοβαλτίου και σκανδίου, προσφέροντας ως αντάλλαγμα εγγυημένες ποσότητες για το αμερικανικό απόθεμα.
Η απουσία της Ισπανίας
Ηχηρή πάντως ήταν η απουσία της Ισπανίας από το εν λόγω εγχείρημα, κάτι που δεν οφειλόταν σε έλλειψη ενδιαφέροντος για τον τομέα, αλλά κυρίως στις όχι και τόσο καλές σχέσεις Τραμπ-Σάντσεθ, αλλά και στην επιλογή της χώρας να διατηρήσει μια πιο "ανοιχτή" στάση απέναντι στην Κίνα σε σύγκριση με τη σκληρή γραμμή των ΗΠΑ. Αναλυτές επισημαίνουν ότι η Μαδρίτη εμφανίζεται επιφυλακτική απέναντι σε ένα "κλειστό εμπορικό μπλοκ" που θα μπορούσε να προκαλέσει εμπορικό πόλεμο με την Κίνα, η οποία παραμένει κυρίαρχος παίκτης στην επεξεργασία ορυκτών. Η Ισπανία δεν είναι απλώς ένας παίκτης στην ευρωπαϊκή εξόρυξη, αλλά θεωρείται ο «κοιμώμενος γίγαντας»των κρίσιμων ορυκτών στην Ευρώπη. Διαθέτει μερικά από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα στην ήπειρο, τα οποία είναι ζωτικής σημασίας για την πράσινη μετάβαση. Η Ισπανία έχει ήδη δρομολογήσει το δικό της φιλόδοξο σχέδιο για τη χαρτογράφηση και εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών (όπως το λίθιο), προτιμώντας σε αυτή τη φάση να εστιάσει στις εθνικές επενδύσεις και το ρυθμιστικό πλαίσιο εντός της ΕΕ, παρά στις νέες αμερικανικές πρωτοβουλίες όπως το "Project Vault".
(από την εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ»)