Μια νέα διάσταση στις κυβερνοεπιθέσεις, με άμεσες επιπτώσεις στην καθημερινότητα των πολιτών και στη λειτουργία κρίσιμων υποδομών, αποκαλύπτουν οι επιθέσεις που σημειώθηκαν τον Οκτώβριο σε εκατοντάδες σούπερ μάρκετ της Ευρώπης. Οι χάκερ κατάφεραν να παραβιάσουν ανεπαρκώς προστατευμένα συστήματα ελέγχου ψύξης σε περίπου 700 γαλλικά καταστήματα, αναγκάζοντας τα ψυγεία να λειτουργούν σε συνεχή κύκλο απόψυξης, με τη θερμοκρασία να φτάνει έως και τους 50 βαθμούς Κελσίου.
Το αποτέλεσμα ήταν η αλλοίωση και η απόρριψη μεγάλων ποσοτήτων τροφίμων, με τις οικονομικές ζημιές να υπολογίζονται σε εκατομμύρια ευρώ. Οι επιθέσεις επεκτάθηκαν στη συνέχεια και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει υπάρξει ανάληψη ευθύνης ή απαίτηση καταβολής λύτρων. Το περιστατικό αναδεικνύει μια διαφορετική μορφή απειλής: την αξιοποίηση καθημερινών ψηφιακών συστημάτων για την πρόκληση ευρύτερης οικονομικής και κοινωνικής αναστάτωσης, χωρίς να απαιτείται στρατιωτική δράση ή φυσική παραβίαση συνόρων.
Ο Alp Cenk Arslan, επίκουρος καθηγητής στην Τουρκική Ακαδημία Αστυνομίας, εκτιμά ότι οι επιθέσεις αυτές φανερώνουν τα όρια της παραδοσιακής αντίληψης περί ασφάλειας, η οποία διαμορφώθηκε μετά το 1945 και εξακολουθεί να στηρίζεται κυρίως στην προστασία των συνόρων, στη στρατιωτική ισχύ και στη διάκριση μεταξύ πολέμου και ειρήνης. «Ένας ελεγκτής ψύξης σε ένα σούπερ μάρκετ μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο στρατηγικής αποσταθεροποίησης χωρίς να χρειαστεί να περάσει ούτε ένας στρατιώτης τα σύνορα», επισημαίνει χαρακτηριστικά.
Πίσω από τις επιθέσεις: εγκληματικές ομάδες ή επιχείρηση συλλογής πληροφοριών;
Η απουσία ανάληψης ευθύνης και απαίτησης λύτρων δημιουργεί ερωτήματα για τα πραγματικά κίνητρα των δραστών. Ο Arslan θεωρεί ότι το στοιχείο αυτό παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την πλευρά των υπηρεσιών πληροφοριών, χωρίς ωστόσο να αποτελεί απόδειξη εμπλοκής κάποιου κράτους.
Όπως διευκρινίζει, οι επιθέσεις θα μπορούσαν να προέρχονται από εγκληματικές ομάδες, ακτιβιστές του κυβερνοχώρου ή άλλους δράστες που εκμεταλλεύονται ευκαιριακά τα κενά ασφαλείας. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία που να τεκμηριώνουν κάποια συγκεκριμένη εκδοχή. Ωστόσο, θέτει και ένα διαφορετικό ενδεχόμενο: οι επιθέσεις να μην αποσκοπούσαν στην απόσπαση χρημάτων, αλλά στη χαρτογράφηση των ευπαθειών μιας κοινωνίας.
«Η κατανόηση των ευπαθειών μιας κοινωνίας μπορεί από μόνη της να αποτελεί στρατηγική πληροφορία», αναφέρει.
Σε μια τέτοια περίπτωση, η ανησυχία δεν περιορίζεται στα συστήματα ψύξης των σούπερ μάρκετ. Αντίστοιχη τεχνολογία χρησιμοποιείται σε κρίσιμους τομείς, όπως η επεξεργασία και διανομή νερού, τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας και τα συστήματα εφοδιασμού των νοσοκομείων. Η εκμετάλλευση κοινών λογισμικών ή προμηθευτών θα μπορούσε να επιτρέψει την ταυτόχρονη προσβολή πολλών οργανισμών, προκαλώντας αλυσιδωτές επιπτώσεις σε υπηρεσίες από τις οποίες εξαρτάται η καθημερινή ζωή των πολιτών.
Η νέα διάσταση της ασφάλειας: Στόχος και η εμπιστοσύνη των πολιτών
Οι συνέπειες τέτοιων επιθέσεων δεν είναι μόνο οικονομικές ή υλικές. Η δυσλειτουργία των ψυγείων και η καταστροφή τροφίμων μπορούν να προκαλέσουν αμφιβολίες για την ασφάλεια των προϊόντων, αλλά και για την ικανότητα των κρατικών αρχών να προστατεύσουν βασικές υπηρεσίες. Ο Τούρκος ειδικός εισάγει σε αυτό το πλαίσιο την έννοια της «γνωστικής ασφάλειας» (cognitive security), υποστηρίζοντας ότι η ασφάλεια αφορά πλέον και την αντίληψη των πολιτών για τη σταθερότητα και την αξιοπιστία των θεσμών.
«Η ασφάλεια λειτουργεί όλο και περισσότερο μέσα στη συνείδηση του ατόμου, όπου η εμπιστοσύνη, η αβεβαιότητα και οι αντιλήψεις περί ευαλωτότητας αποκτούν στρατηγική σημασία», σημειώνει. Πρόκειται για μια διάσταση που συνδέει τις ψηφιακές επιθέσεις με την κοινωνική εμπιστοσύνη, καθώς η διατάραξη μιας βασικής υπηρεσίας μπορεί να έχει επιπτώσεις πολύ ευρύτερες από την αρχική τεχνική βλάβη.
Το νομικό κενό και τα όρια του διεθνούς δικαίου
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η νομική διάσταση των κυβερνοεπιθέσεων. Σύμφωνα με τον Arslan, η παραβίαση συστημάτων ψύξης μπορεί να χαρακτηριστεί κυβερνοέγκλημα και πρόκληση υλικών ζημιών. Ακόμη και στην περίπτωση που αποδεικνυόταν κρατική εμπλοκή, αυτό δεν θα αρκούσε αυτομάτως για να χαρακτηριστεί η ενέργεια ένοπλη επίθεση βάσει του Άρθρου 51 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ.
Για να εξεταστεί ένας τέτοιος χαρακτηρισμός, λαμβάνονται υπόψη η κλίμακα και οι συνέπειες της επιχείρησης, όπως η φυσική καταστροφή, οι τραυματισμοί και οι απώλειες ανθρώπινων ζωών. Έτσι, μια κυβερνοεπίθεση μπορεί να προκαλέσει σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες χωρίς να εμπίπτει απαραίτητα στις νομικές κατηγορίες που συνδέονται με μια ένοπλη σύγκρουση. Ο Arslan επισημαίνει ότι δημιουργείται ένα ολοένα μεγαλύτερο χάσμα ανάμεσα στις νέες μορφές άσκησης ισχύος μέσω της τεχνολογίας και στις νομικές κατηγορίες με τις οποίες το διεθνές σύστημα επιχειρεί να τις αξιολογήσει.
Αδύναμοι κωδικοί και παλαιός εξοπλισμός
Σύμφωνα με την Εθνική Υπηρεσία Κυβερνοασφάλειας της Γαλλίας, οι δράστες εκμεταλλεύτηκαν βασικές αδυναμίες των συστημάτων, μεταξύ των οποίων και αδύναμους κωδικούς πρόσβασης.
Στην Εσθονία, εταιρεία ψυκτικών συστημάτων ανέφερε ότι οι μονάδες που αποτέλεσαν στόχο ήταν παλαιότερα μοντέλα της Danfoss, αντίστοιχα με εκείνα που είχαν πληγεί στη Γαλλία.
Ο Arslan θεωρεί ότι το βαθύτερο πρόβλημα βρίσκεται στην αντίληψη πως η λειτουργία των τεχνικών συστημάτων μπορεί να αντιμετωπίζεται ανεξάρτητα από τη συνολική κυβερνοασφάλεια ενός οργανισμού.
Παράλληλα, απορρίπτει την αποκλειστική απόδοση ευθυνών στους ιδιοκτήτες των καταστημάτων, τονίζοντας ότι ευθύνη έχουν και οι κατασκευαστές και οι πάροχοι υπηρεσιών, καθώς τα προβλήματα μπορεί να εντοπίζονται ήδη στον σχεδιασμό των προϊόντων και στα συστήματα πιστοποίησης των χρηστών. Μεταξύ των μέτρων που προτείνει είναι η αποσύνδεση των ελεγκτών ψύξης από το ανοιχτό διαδίκτυο, η χρήση ισχυρών μηχανισμών ταυτοποίησης και η εγκατάσταση ανεξάρτητων συστημάτων συναγερμού για τη θερμοκρασία. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει και στην ευθύνη των κατασκευαστών μετά την πώληση του εξοπλισμού.
Η ευρωπαϊκή Πράξη για την Κυβερνοανθεκτικότητα (Cyber Resilience Act), οι βασικές υποχρεώσεις της οποίας θα εφαρμοστούν από τον Δεκέμβριο του 2027, προβλέπει τουλάχιστον πέντε χρόνια υποστήριξης για την αντιμετώπιση ευπαθειών. Ωστόσο, ο βιομηχανικός εξοπλισμός συχνά χρησιμοποιείται για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Για τον λόγο αυτό, προειδοποιεί ότι η τεχνολογική απαξίωση δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτο κίνδυνο για τη δημόσια ασφάλεια.
Η προειδοποίηση για την Τουρκία και η ελληνική διάσταση
Το περιστατικό αποκτά ιδιαίτερη σημασία και για την ευρύτερη περιοχή. Μετά τις επιθέσεις στη Γαλλία, η Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας της Ελλάδας ανακοίνωσε ότι εντόπισε περισσότερα από 300 συστήματα συνδεδεμένα στο διαδίκτυο, τα οποία σχετίζονται με εμπορικές εγκαταστάσεις ψύξης.
Ο Arslan διευκρινίζει ότι η έκθεση ενός συστήματος στο διαδίκτυο δεν σημαίνει κατ' ανάγκη ότι αυτό έχει παραβιαστεί. Επισημαίνει, ωστόσο, ότι δεν υπάρχει αντίστοιχη δημόσια αξιολόγηση για την Τουρκία. Λαμβάνοντας υπόψη το εκτεταμένο δίκτυο λιανικού εμπορίου, τις βιομηχανικές μονάδες, τις υποδομές μεταφορών και τις ψηφιακά διαχειριζόμενες δημόσιες υπηρεσίες της χώρας, θεωρεί αναγκαία τη συστηματική διερεύνηση των πιθανών κινδύνων.
Αν και αναγνωρίζει ότι η Τουρκία θα μπορούσε να αποτελέσει στόχο ανάλογων επιχειρήσεων, υπογραμμίζει ότι οι γεωπολιτικές εντάσεις δεν αποτελούν από μόνες τους ένδειξη επικείμενης επίθεσης. Ως τομείς που χρειάζονται κατά προτεραιότητα προστασία αναφέρει την ενέργεια, την ύδρευση, την υγειονομική περίθαλψη, την εφοδιαστική αλυσίδα τροφίμων, τις μεταφορές και τις δημοτικές υπηρεσίες.
Στο πλαίσιο αυτό, αποδίδει σημαντικό συντονιστικό ρόλο στην Προεδρία Κυβερνοασφάλειας της Τουρκίας, η οποία θεσμοθετήθηκε με τον Νόμο 7545. Προτείνει την καταγραφή του εξοπλισμού, τους ανεξάρτητους ελέγχους ασφαλείας, την εποπτεία των προμηθευτών και την εκπόνηση σχεδίων για τη διασφάλιση της συνέχειας των βασικών υπηρεσιών σε περίπτωση ψηφιακής επίθεσης. «Για την Τουρκία, η κρίσιμη μετάβαση είναι από ένα μοντέλο ασφάλειας που επικεντρώνεται κυρίως στην προστασία των θεσμών σε ένα μοντέλο προσανατολισμένο στην ανθεκτικότητα, το οποίο προστατεύει επίσης τη συνέχεια της λειτουργίας, την εμπιστοσύνη και τη γνωστική ασφάλεια της κοινωνίας», αναφέρει.
Τεχνητή νοημοσύνη και χειραγώγηση της κοινής γνώμης
Ο Arslan εκτιμά ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα επιταχύνει αναπόφευκτα τόσο τις κυβερνοεπιθέσεις όσο και τα μέσα αντιμετώπισής τους. Διευκρινίζει, ωστόσο, ότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να συνδέουν τη χρήση της με τις συγκεκριμένες επιθέσεις στα ψυγεία. Εκείνο που θεωρεί περισσότερο ανησυχητικό είναι ο ενδεχόμενος συνδυασμός αυτοματοποιημένων επιθέσεων σε φυσικές υποδομές με την παράλληλη διαμόρφωση και διάδοση παραπλανητικών αφηγημάτων, με στόχο την υπονόμευση της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Παράλληλα, ζητά ισχυρότερες διεθνείς δεσμεύσεις και στενότερη διασυνοριακή συνεργασία για την προστασία των βασικών πολιτικών υπηρεσιών. Όπως επισημαίνει, τα εργαλεία κυβερνοπολέμου είναι δυσκολότερο να περιοριστούν σε σχέση με τα πυρηνικά ή τα χημικά όπλα, καθώς είναι ευρείας χρήσης, εύκολα προσβάσιμα και δύσκολο να εντοπιστεί η προέλευσή τους.
Το βασικό πρόβλημα, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ότι η διεθνής τάξη που οικοδομήθηκε μετά το 1945 εξακολουθεί να αντιλαμβάνεται την ασφάλεια κυρίως με εδαφικούς και στρατιωτικούς όρους, ενώ οι σύγχρονες απειλές έχουν πλέον διαφορετικά χαρακτηριστικά. Η πρόκληση του 21ου αιώνα, όπως καταλήγει, δεν αφορά μόνο την υπεράσπιση των εθνικών συνόρων, αλλά και την προστασία κοινωνιών των οποίων οι υποδομές, η καθημερινότητα και η ίδια η αντίληψη των πολιτών για την ασφάλεια είναι πλέον άρρηκτα συνδεδεμένες με την τεχνολογία.