Οι τελευταίες επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων στη Μαύρη Θάλασσα ασκούν αυξανόμενες πιέσεις στην αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της θαλάσσιας ασφάλειας, αλλά και στη στρατηγική της για την προστασία της ανατολικής της πτέρυγας.
Η Βουλγαρία ζητά πλέον τη δημιουργία ενός νέου ευρωπαϊκού πλαισίου που θα εγγυάται την ελεύθερη και ασφαλή ναυσιπλοΐα στη Μαύρη Θάλασσα, με τη Σόφια να προωθεί το ζήτημα σε όλα τα ευρωπαϊκά φόρα και, κυρίως, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 15ης και 16ης Οκτωβρίου.
Το Συμβουλευτικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας της Βουλγαρίας αποφάσισε την Τετάρτη ότι το ζήτημα της Μαύρης Θάλασσας, οι κίνδυνοι και οι απειλές, καθώς και οι τρόποι διασφάλισης της ασφάλειας της ναυσιπλοΐας, θα πρέπει να τίθενται σε όλα τα ευρωπαϊκά φόρα στα οποία συμμετέχει η Βουλγαρία, με ιδιαίτερη έμφαση στο προσεχές Ευρωπαϊκό Συμβούλιο.
Παράλληλα, το Συμβούλιο ζήτησε τη δημιουργία ευρωπαϊκού πλαισίου για την ελεύθερη και ασφαλή ναυσιπλοΐα, την αξιοποίηση ευρωπαϊκών δορυφορικών δυνατοτήτων για τον εντοπισμό απειλών και την πρόβλεψη οικονομικής αποζημίωσης για τις απώλειες που προκαλούν οι επιθέσεις.
Οι επιθέσεις στα εμπορικά πλοία
Οι εξελίξεις έρχονται μετά τις διαδοχικές επιθέσεις εναντίον εμπορικών πλοίων στη Μαύρη Θάλασσα.
Ένα τουρκικής ιδιοκτησίας φορτηγό πλοίο, το οποίο μετέφερε ουκρανικά σιτηρά, επλήγη και στη συνέχεια βυθίστηκε στα ανοικτά των ρουμανικών ακτών, με δύο μέλη του πληρώματος να χάνουν τη ζωή τους.
Μία ημέρα αργότερα, δύο εμπορικά πλοία δέχθηκαν επιθέσεις από drones στη βουλγαρική αποκλειστική οικονομική ζώνη. Το ένα βυθίστηκε, ενώ το άλλο υπέστη ζημιές.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, χαρακτήρισε την κατάσταση στη Μαύρη Θάλασσα «όλο και πιο ανησυχητική», τονίζοντας ότι οι επιθέσεις εναντίον της πολιτικής ναυτιλίας είναι απαράδεκτες και εκφράζοντας την «πλήρη αλληλεγγύη» της ΕΕ προς τα κράτη-μέλη της στην ανατολική της πτέρυγα.
Δεν έχει μέχρι στιγμής αποδειχθεί ποιος βρίσκεται πίσω από τις επιθέσεις. Η Ουκρανία και η Ρωσία έχουν εντείνει τις επιθέσεις εναντίον θαλάσσιων στόχων η μία εναντίον της άλλης, ενώ ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι απέδωσε στη Ρωσία την ευθύνη για τα τελευταία περιστατικά.
Πρόταση για ευρωπαϊκή επιχείρηση στα πρότυπα της Aspides
Οι νέες επιθέσεις επαναφέρουν τη συζήτηση για έναν πιο οργανωμένο ευρωπαϊκό ρόλο στη θαλάσσια ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας.
Ο Ρουμάνος ευρωβουλευτής Νταν Μπάρνα δήλωσε ότι μια ναυτική επιχείρηση υπό την ηγεσία της ΕΕ, στα πρότυπα της Aspides, θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο για την προστασία της εμπορικής ναυτιλίας στη Μαύρη Θάλασσα.
Αντί για μια συμβατική ναυτική δύναμη της ΕΕ, η οποία θα αντιμετώπιζε περιορισμούς ως προς την ανάπτυξη πολεμικών πλοίων στη Μαύρη Θάλασσα, ο Μπάρνα προτείνει τον συνδυασμό των ναυτικών δυνατοτήτων της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, δορυφορικές πληροφορίες, εναέρια επιτήρηση και συντονισμό των αμυντικών δυνατοτήτων από την ξηρά.
«Η εντολή της Aspides – αυστηρά αμυντική συνοδεία, έγκαιρη προειδοποίηση και εξουδετέρωση εισερχόμενων εναέριων και επιφανειακών απειλών, χωρίς επιθετικά πλήγματα σε ξένο έδαφος μπορεί να αποτελέσει το επιχειρησιακό πρότυπο που χρειάζεται η Ευρώπη», υποστήριξε ο Μπάρνα.
Ο ίδιος πρόσθεσε ότι η Κωνστάντζα και η Βάρνα θα πρέπει να αποτελέσουν τον επιχειρησιακό κορμό ενός ολοκληρωμένου δικτύου θαλάσσιας επίγνωσης, που θα συνδέει παράκτια ραντάρ, αναγνώριση με drones και επιχειρήσεις αντιμετώπισης ναρκών.
Ο ευρωπαϊκός Κόμβος Θαλάσσιας Ασφάλειας και η Τουρκία
Η πρόταση του Μπάρνα έρχεται καθώς η ΕΕ εργάζεται ήδη για τη δημιουργία ενός Κόμβου Θαλάσσιας Ασφάλειας στη Μαύρη Θάλασσα, υπό την ηγεσία της Ρουμανίας και της Βουλγαρίας.
Ο Κόμβος αποσκοπεί στην ενίσχυση της θαλάσσιας επίγνωσης της κατάστασης, της περιφερειακής ανθεκτικότητας, της προστασίας κρίσιμων υποδομών και της αντιμετώπισης σύνθετων υβριδικών απειλών. Στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό προβλέπεται επίσης η συμμετοχή βασικών περιφερειακών εταίρων, μεταξύ των οποίων η Τουρκία, η Ουκρανία και η Μολδαβία.
Η ΕΕ αναφέρεται παράλληλα στην πρωτοβουλία Mine Countermeasures Black Sea, που έχουν δημιουργήσει η Τουρκία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία, ως βασικό μηχανισμό για την αντιμετώπιση της απειλής από θαλάσσιες νάρκες και τη διατήρηση ανοικτών και ασφαλών θαλάσσιων διαύλων.
Ωστόσο, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφωνίες μεταξύ κρατών-μελών της ΕΕ σχετικά με τον πιθανό ρόλο της Τουρκίας ως μακροπρόθεσμου εταίρου, με δύο χώρες να αντιτίθενται σε μια βαθύτερη τουρκική εμπλοκή.
Το ζήτημα, επομένως, δεν αφορά το εάν η Τουρκία αποτελεί περιφερειακό εταίρο, κάτι που προβλέπεται ήδη στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό, αλλά το εύρος και τη μορφή του ρόλου της στον υπό διαμόρφωση μηχανισμό.
Ο φάκελος του Κόμβου έχει σημειώσει περιορισμένη πρόοδο από το Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων του περασμένου Ιουλίου, όταν τα κράτη-μέλη συζήτησαν την εκ περιτροπής διοίκηση και τις πιθανές έδρες του.
Βουλγαρία, Ρουμανία και Τουρκία
Το βουλγαρικό Συμβουλευτικό Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας ζήτησε παράλληλα άμεσες διαβουλεύσεις με τη Ρουμανία και την Τουρκία για κοινή δράση με στόχο τον τερματισμό των επιθέσεων εναντίον εμπορικών πλοίων και τη διασφάλιση της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα.
Η Σόφια επιδιώκει επίσης να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στις διαπραγματεύσεις μεταξύ των έξι παράκτιων κρατών της Μαύρης Θάλασσας – Ρωσίας, Ουκρανίας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας, Τουρκίας και Γεωργίας με στόχο ένα μορατόριουμ στις εχθροπραξίες στη Μαύρη Θάλασσα και τη μετατροπή της σε ζώνη κοινής ασφάλειας.
Παράλληλα, η Βουλγαρία θα ζητήσει από τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό (IMO) τεχνική και νομική ανάλυση, καθώς και την υιοθέτηση απόφασης που θα εγγυάται την ελευθερία και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στη Μαύρη Θάλασσα.
Η απάντηση του ΝΑΤΟ
Σε επίπεδο ΝΑΤΟ, το βουλγαρικό Συμβούλιο ζήτησε μεγαλύτερη συμμαχική συνεισφορά μέσω της Eastern Sentry, με ενίσχυση της εναέριας και θαλάσσιας επιτήρησης, της παράκτιας άμυνας και των συστημάτων αντιμετώπισης drones.
Αντίθετα, δεν υποστήριξε την προσφυγή στο Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, κρίνοντας ότι μια τέτοια κίνηση δεν θα ήταν παραγωγική στην παρούσα φάση.
Οι τελευταίες εξελίξεις επαναφέρουν έτσι με ακόμη μεγαλύτερη ένταση το ζήτημα της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής θαλάσσιας ασφάλειας στη Μαύρη Θάλασσα, με τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία να επιδιώκουν κεντρικό ρόλο και την Τουρκία να αποτελεί σημαντικό περιφερειακό εταίρο.
Το ερώτημα πλέον είναι εάν ο υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκός Κόμβος Θαλάσσιας Ασφάλειας θα μπορέσει να περάσει από τον σχεδιασμό στην πράξη και, κυρίως, ποιο θα είναι το εύρος της συμμετοχής της Τουρκίας στη νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας της Μαύρης Θάλασσας.