Η πραγματικότητα που διαμορφώνεται σήμερα στην ευρωπαϊκή αγορά είναι πιο σύνθετη και σαφώς λιγότερο καθησυχαστική.
Η Ισπανία προβάλλεται συχνά ως παράδειγμα επιτυχίας. Οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας εκεί είναι αισθητά χαμηλότερες σε σχέση με τη βορειοδυτική Ευρώπη, ενώ και οι ακραίες διακυμάνσεις είναι περιορισμένες. Ωστόσο, η εξήγηση δεν βρίσκεται αποκλειστικά στη μεγαλύτερη διείσδυση των ΑΠΕ, αλλά κυρίως στη σχετική απομόνωση της χώρας από τον ενιαίο ευρωπαϊκό μηχανισμό τιμολόγησης. Στον αντίποδα, αγορές όπως της Γερμανίας, της Ολλανδίας και του Βελγίου λειτουργούν ουσιαστικά ως μία ενιαία ζώνη. Η στενή διασύνδεση σημαίνει ότι όταν σε οποιοδήποτε σημείο του συστήματος απαιτείται παραγωγή από φυσικό αέριο, αυτό καθορίζει την τιμή για όλους. Έτσι δημιουργείται ένα φαινόμενο «μετάδοσης» των υψηλών τιμών: η πίεση σε ένα μέρος του δικτύου μεταφέρεται άμεσα σε ολόκληρη την αγορά. Η περίπτωση της Ισπανίας δείχνει ότι οι διασυνδέσεις δεν εξάγουν μόνο αποδοτικότητα, εξάγουν και κόστος.
Ωστόσο, το πιο αποκαλυπτικό παράδειγμα προέρχεται από την Ολλανδία. Παρά τις σημαντικές επενδύσεις τόσο σε υπεράκτια όσο και σε χερσαία αιολική ενέργεια, το σύστημα δεν λειτουργεί όπως θα ανέμενε κανείς. Η υπεράκτια παραγωγή αξιοποιείται πλήρως, συχνά κοντά στο μέγιστο της δυναμικότητάς της. Αντίθετα, η χερσαία αιολική ενέργεια —αν και εγκατεστημένη σε μεγαλύτερη κλίμακα— εμφανίζεται συστηματικά περιορισμένη. Η παραγωγή της αυξάνεται όταν φυσάει, αλλά δεν φτάνει ποτέ στα επίπεδα που θα επέτρεπε η διαθέσιμη ισχύς. Την ίδια στιγμή, οι μονάδες φυσικού αερίου συνεχίζουν να καλύπτουν τη ζήτηση ακολουθώντας τον ημερήσιο κύκλο κατανάλωσης, ακόμη και σε περιόδους υψηλής αιολικής παραγωγής. Το στοιχείο αυτό δεν παραπέμπει σε μια αγορά που λειτουργεί ελεύθερα. Αντίθετα, αποκαλύπτει ένα σύστημα όπου η φθηνότερη ενέργεια δεν καταφέρνει να εκτοπίσει την ακριβότερη. Μέχρι τα τέλη Μαρτίου του 2026, περίπου 4 TWh «πράσινης» ενέργειας στην Ολλανδία δεν διοχετεύθηκαν ποτέ στο δίκτυο, λόγω περιορισμών. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα ορυκτά καύσιμα παραμένουν δομικά ενσωματωμένα στο σύστημα, ακόμη και όταν δεν είναι αναγκαία.
Η εξήγηση βρίσκεται στον τρόπο σύνδεσης και λειτουργίας του δικτύου. Τα υπεράκτια αιολικά πάρκα συνδέονται απευθείας στο δίκτυο υψηλής τάσης και συμμετέχουν πλήρως στην αγορά. Αντίθετα, μεγάλο μέρος της χερσαίας παραγωγής είναι συνδεδεμένο σε επίπεδο διανομής, όπου οι τοπικοί περιορισμοί μπορούν να εμποδίσουν τη μεταφορά της ενέργειας στο ευρύτερο σύστημα.
Με άλλα λόγια, δεν είναι όλες οι ΑΠΕ ίσες. Κάποιες διαμορφώνουν τις τιμές, άλλες περιορίζονται πριν προλάβουν να το κάνουν.
Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό. Είναι δομικό. Η ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας βασίζεται στην οριακή τιμολόγηση και στη διασυνοριακή σύζευξη. Πρόκειται για μηχανισμούς που σχεδιάστηκαν για ένα ενεργειακό σύστημα βασισμένο σε μεγάλες, ελεγχόμενες μονάδες παραγωγής. Σε ένα περιβάλλον όπου η ενέργεια από ΑΠΕ είναι άφθονη αλλά ασύμμετρα κατανεμημένη, το ίδιο μοντέλο παράγει διαφορετικά αποτελέσματα. Οι αυξήσεις του φυσικού αερίου μεταφέρονται σε ολόκληρες περιφέρειες, η τοπική αφθονία φθηνής ενέργειας δεν αποτυπώνεται στις τιμές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η διαθέσιμη παραγωγή δεν αξιοποιείται καν.
Έτσι διαμορφώνεται μια εμφανής απόσταση μεταξύ του πολιτικού αφηγήματος και της πραγματικότητας της αγοράς. Οι ΑΠΕ αυξάνονται, αλλά οι τιμές δεν υποχωρούν αντίστοιχα. Όχι επειδή η ενέργεια είναι ακριβή, αλλά επειδή το σύστημα δεν επιτρέπει να γίνει φθηνή. Η Ισπανία δείχνει τι συμβαίνει όταν οι τοπικές συνθήκες εξακολουθούν να παίζουν ρόλο. Η Ολλανδία δείχνει τι συμβαίνει όταν δεν παίζουν. Το ερώτημα για την Ευρώπη δεν είναι πλέον πόσες ΑΠΕ μπορεί να εγκαταστήσει, αλλά αν είναι διατεθειμένη να επανασχεδιάσει την αγορά της. Να προσαρμόσει, δηλαδή, τους κανόνες σε μια πραγματικότητα όπου η φθηνότερη ενέργεια δεν είναι σπάνια, αλλά δεν βρίσκεται πάντα εκεί όπου την αναζητά το σύστημα.
Μέχρι να απαντηθεί αυτό το ερώτημα, η υπόσχεση για φθηνή και καθαρή ενέργεια θα παραμένει, τουλάχιστον εν μέρει, ανεκπλήρωτη.