Η πραγματική πρόκληση στα Στενά του Ορμούζ δεν είναι το πυρηνικό ζήτημα του Ιράν, που συχνά μονοπωλεί την προσοχή, αλλά η ενεργειακή εξάρτηση της Ασίας και ο αυξανόμενος ανταγωνισμός Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, γι’ αυτό η συζήτηση γύρω από τα στενά απαιτεί καθαρή σκέψη και ευρύτερη προοπτική, καθώς πρόκειται για το μοναδικό πέρασμα στον κόσμο όπου η ενεργειακή ασφάλεια της Κίνας εξαρτάται

άμεσα από την αμερικανική στρατιωτική ισχύ, δημιουργώντας μια δομική στρατηγική ασυμμετρία.

Το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα στηρίζεται σε μια σειρά κρίσιμων θαλάσσιων περασμάτων, όπως το Σουέζ με περίπου 4,8 εκατ. βαρέλια την ημέρα, το Μπαμπ αλ Μαντέμπ με περίπου 6 εκατ., τα Στενά της Μαλάκκας με περίπου 16 εκατ. και τα Τουρκικά Στενά με περίπου 3,7 εκατ. βαρέλια. Ανάμεσά τους, ο Ορμούζ ξεχωρίζει, καθώς συνδυάζει τον μεγαλύτερο όγκο διέλευσης με τη μεγαλύτερη ευαλωτότητα και τη μεγαλύτερη γεωπολιτική ένταση. Το 2024, από εκεί πέρασαν περίπου 20 εκατ. βαρέλια την ημέρα, δηλαδή σχεδόν το 20 % της παγκόσμιας κατανάλωσης. Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν μόλις 2,6 εκατ. βαρέλια εφεδρικής ικανότητας παράκαμψης μέσω αγωγών, ποσότητα που καλύπτει λιγότερο από το 15 % των ροών του στενού. Αυτό σημαίνει ότι το 85 % των ροών δεν έχει εναλλακτική διαδρομή.

Η γεωγραφία εδώ είναι αμείλικτη. Το στενό έχει πλάτος μόλις 39 χιλιόμετρα στο στενότερο σημείο, με δύο διαύλους πλάτους 3 χιλιομέτρων για κάθε κατεύθυνση. Η ναυσιπλοΐα είναι συγκεντρωμένη, προβλέψιμη και ευάλωτη, ιδανικό περιβάλλον για ασύμμετρη πίεση. Ακόμη και χωρίς πραγματικό αποκλεισμό, η απλή αύξηση της έντασης αρκεί για να ανατρέψει τις αγορές: μέσα σε μία ημέρα το Brent εκτινάχθηκε από 69 σε 74 δολάρια, ενώ στις 6 Μαρτίου έφτασε τα 92,69 δολάρια και ορισμένα συμβόλαια WTI ξεπέρασαν τα 100. Η αγορά δεν αντιδρά μόνο στην προσφορά· αντιδρά στην προσδοκία διαταραχής. Από τις 3 Μαρτίου η ναυτιλιακή δραστηριότητα σχεδόν μηδενίστηκε, καθώς το ασφάλιστρο κινδύνου πολέμου για ένα δεξαμενόπλοιο αξίας 100 εκατ. δολαρίων άγγιξε το 1 εκατ. δολάρια ανά ταξίδι. Για τα μεγαλύτερα VLCC, το κόστος αυτό μπορεί να φτάσει τα 1,5–2 εκατ. δολάρια, καθιστώντας τη διέλευση οικονομικά δυσβάστακτη και οδηγώντας σε αυτο-επιβαλλόμενο αποκλεισμό. ΤαVLCC που αποφεύγουν τον Ορμούζ αυξάνουν το ταξίδι κατά 2.000–3.000 ναυτικά μίλια, με κόστος +3–5 εκατ. ανά ταξίδι. Η αγορά πετρελαίου λειτουργεί με οριακές ποσότητες. Μια μείωση 1–2 εκατ. βαρελιών μπορεί να μετακινήσει τις τιμές κατά 10–15 % και η πιθανότητα απώλειας 20 εκατ. βαρελιών είναι αρκετή για να προκαλέσει πανικό.

Οι ροές έχουν μειωθεί ελαφρά από το 2022 λόγω των περικοπών του OPEC+ και της αυξημένης χρήσης του αγωγού East–West από τη Σαουδική Αραβία προς το Yanbu, ώστε να περιοριστεί η έκθεση στις αναταράξεις της Ερυθράς Θάλασσας. Παρ’ όλα αυτά, τα στενά εξακολουθούν να καλύπτουν πάνω από 25 % του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και παραμένουν βασικός διάδρομος LNG, μεταφέροντας περίπου 20 % του παγκόσμιου εμπορίου, κυρίως από το Κατάρ. Το Κατάρ, από τους μεγαλύτερος εξαγωγείςLNG παγκοσμίως, εξαρτάται σχεδόν 100 % από το στενό για τις εξαγωγές του. Αυτό σημαίνει ότι μια διαταραχή στον Ορμούζ δεν επηρεάζει μόνο την Ασία, αλλά Kαι την Ευρώπη, η οποία μετά το 2022 βασίζεται και στο καταριανό LNG για να αντικαταστήσει τις ρωσικές ροές.

Η Ασία ως ο μεγάλος εκτεθειμένος παίκτης

Η ενεργειακή γεωγραφία του Ορμούζ είναι πρωτίστως ασιατική: το 2024, το 84 % του αργού κα το 83 % τουLNG που διέρχονταν από τα στενά κατευθύνθηκαν προς την Ασία, με τέσσερις χώρες, Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία και Νότια Κορέα, να απορροφούν το 69 % του αργού και το μεγαλύτερο μέρος του LNG. Μέσα σε αυτή τη συγκέντρωση, η Κίνα ξεχωρίζει ως ο μεγαλύτερος μεμονωμένος αγοραστής, με μερίδιο 22–24 % στο αργό και 10–15 % στοLNG, αλλά παραμένει ταυτόχρονα ο πιο εκτεθειμένος παίκτης, καθώς η ενεργειακή της ασφάλεια εξαρτάται από θαλάσσιες οδούς που προστατεύονται από το αμερικανικό ναυτικό. Αυτή η εξάρτηση δημιουργεί μια μόνιμη στρατηγική ασυμμετρία, η οποία βρίσκεται στο επίκεντρο της αντιπαλότητας Ουάσινγκτον–Πεκίνου.

Η κλίμακα των κινεζικών εισαγωγών αποτυπώνει το βάθος της εξάρτησης: η Κίνα προμηθεύεται σταθερά 11–12 εκατ. βαρέλια την ημέρα, με μέσο όρο 11,6 εκατ. το 2025, ενώ τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους οι εισαγωγές εκτινάχθηκαν στα 13,18 εκατ. λόγω επιτάχυνσης της στρατηγικής αποθήκευσης. Με διυλιστική ικανότητα 18 εκατ. βαρελιών την ημέρα, τη μεγαλύτερη παγκοσμίως, η χώρα χρειάζεται συνεχή και απρόσκοπτη ροή αργού για να διατηρήσει την εσωτερική κατανάλωση και τα περιθώρια εξαγωγών της. Ένα αυξανόμενο τμήμα αυτών των ροών προέρχεται από προμηθευτές με εκπτώσεις και κυρώσεις, κυρίως το Ιράν και τη Βενεζουέλα, που κάλυψαν πάνω από 22 % της κινεζικής κατανάλωσης πέρυσι. Ηεξάρτησηαυτήγίνεταιακόμηπιοευάλωτηεπειδήδενυπάρχουναξιόπιστεςεναλλακτικέςδιαδρομές: οι ροές από τη Βενεζουέλα μπορούν να διακοπούν ανά πάσα στιγμή χωρίς αμερικανική άδεια, ενώ οι ροές από το Ιράν εξαρτώνται από τη σταθερότητα του Ορμούζ.

Το Ιράν, με 32–34 τρισ. κυβικά μέτρα βεβαιωμένων αποθεμάτων φυσικού αερίου και αποθέματα πετρελαίου που το κατατάσσουν στην 3η–4η θέση παγκοσμίως, παραμένει ένας από τους ελάχιστους παραγωγούς με διαχρονικό ενεργειακό βάρος. Αυτή η κλίμακα πόρων του επιτρέπει να διατηρεί σταθερή επιρροή στις ροές που διέρχονται από τα στενά του Ορμούζ και να αποτελεί κρίσιμο κρίκο στην ασιατική ασφάλεια εφοδιασμού, ιδιαίτερα για την Κίνα.

Οι προμήθειες από το Ιράν και τη Βενεζουέλα αποτελούν πλέον κρίσιμο τμήμα του κινεζικού ενεργειακού ισοζυγίου. Το Ιράν τροφοδοτεί την Κίνα με 1,1–1,4 εκατ. βαρέλια την ημέρα, με περιστασιακές κορυφώσεις άνω των 1,5 εκατ. όταν οι εκπτώσεις διευρύνονται, ενώ η Βενεζουέλα προσθέτει άλλες 400–600 χιλιάδες βαρέλια. Συνολικά, αυτά τα «βαρέλια κυρώσεων» καλύπτουν πάνω από το 10 % τηςκινεζικήςκατανάλωσης, όγκος αντίστοιχος με τις ροές από τη Σαουδική Αραβία, αλλά σε πολύ χαμηλότερο κόστος. Το φθηνό αυτό μείγμα στηρίζει την υψηλή διυλιστική δραστηριότητα, ενισχύει τα περιθώρια εξαγωγών και διατηρεί σταθερές ροές προϊόντων, προσφέροντας στο Πεκίνο έναν τρόπο να απορροφά την αστάθεια της Μέσης Ανατολής και να μειώνει την έκθεσή του στις διακυμάνσεις του Ορμούζ.

Η αμερικανική ναυτική κυριαρχία ως οικονομικό εργαλείο

Η αμερικανική παρουσία στον Περσικό Κόλπο λειτουργεί ως θεμέλιο της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφάλειας, αλλά ο ρόλος της υπερβαίνει κατά πολύ την προστασία των συμμάχων. Στην πράξη, αποτελεί τον μηχανισμό που διατηρεί ένα statusquo όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να εγγυώνται τη ροή ενέργειας, ενώ οι στρατηγικοί τους ανταγωνιστές δεν διαθέτουν τα μέσα να κάνουν το ίδιο. Η Κίνα, παρά τις επενδύσεις της στο Beltand Road, δεν έχει ακόμη μόνιμες βάσεις, συμμαχίες ασφαλείας ή ναυτική ικανότητα προβολής ισχύος στον Ινδικό Ωκεανό, γεγονός που την αφήνει εξαρτημένη από θαλάσσιες οδούς τις οποίες ελέγχει η Ουάσινγκτον. Έτσι, η αμερικανική κυριαρχία στα θαλάσσια chokepoints μετατρέπεται σε γεωοικονομικό πλεονέκτημα. Το Ιράν χρησιμοποιεί τα στενά ως μέσο αποτροπής. Δεν χρειάζεται να τα κλείσει. Αρκεί να τα καταστήσει μη ασφαλή. Η απειλή αυτή αυξάνει τα ασφάλιστρα, επιβραδύνει την κίνηση των δεξαμενόπλοιων και προκαλεί άνοδο τιμών, ενισχύοντας την ικανότητά του να επηρεάζει τις αγορές χωρίς να εμπλακεί σε άμεση σύγκρουση.

Η αλυσίδα αιτίου και αποτελέσματος

Η περιφερειακή σύγκρουση αυξάνει τον κίνδυνο, τα ασφάλιστρα ανεβαίνουν, η ναυτιλιακή ροή επιβραδύνεται, η προσφορά φαίνεται περιορισμένη, οι τιμές ενισχύονται, οι ασιατικοί εισαγωγείς απορροφούν το σοκ, η κινεζική ευαλωτότητα εκτίθεται, η αμερικανική ναυτική ισχύς ενδυναμώνεται, το ιρανικό αποτρεπτικό σήμα ενισχύεται, η αντιπαλότητα ΗΠΑ–Κίνας οξύνεται γύρω από το ίδιο σημείο συμφόρησης, αυτό είναι το process του αιτίου και του αιτιατού.

Σημείο ισορροπίας της ενεργειακής γεωπολιτικής

Τα Στενά του Ορμούζ λειτουργούν ως οικονομική αρτηρία, ως γεωπολιτικό σημείο πίεσης και ως στρατηγική ευαλωτότητα. Διαμορφώνουν τις παγκόσμιες τιμές, καθορίζουν την ενεργειακή ασφάλεια της Ασίας, ενισχύουν την επιρροή του Ιράν και ενδυναμώνουν την αμερικανική ναυτική ισχύ. Ταυτόχρονα αποκαλύπτουν τις δομικές ευαλωτότητες της Κίνας, ακόμη και όταν το Πεκίνο στρέφεται σε φθηνά βαρέλια από χώρες υπό κυρώσεις για να μειώσει τον κίνδυνο. Στα στενά του Ορμούζ, η ενέργεια και το εμπόριο γίνονται οι πραγματικοί δείκτες ισχύος.

 

*Ο κ. Γιάννης Μπασιάς είναι ενεργειακός αναλυτής και τέως Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Ελληνικής Διαχειριστικής Εταιρείας Υδρογονανθράκων (ΕΔΕΥ) 

Ακολουθήστε το energia.gr στο Google News!Παρακολουθήστε τις εξελίξεις με την υπογραφη εγκυρότητας του energia.gr
Απόρρητο