σχετικές τεχνολογίες, τα υποσυστήματα και τις πρώτες ύλες που απαιτεί το νέο ενεργειακό σύστημα, και με ποιο κόστος, ρυθμό και βαθμό ασφάλειας εφοδιασμού.
Στον International Energy Agency (IEA) παρακολουθούμετο συγκεκριμένο πεδίο μέσα από τη συλλογή δεδομένων και εκπόνηση αναλύσεων, όπως το Advancing Clean Technology Manufacturing και το Energy Technology Perspectives 2024 που θα επικαιροποιηθούν με τη δημοσίευση το Energy Technology Perspectives 2026 το προσεχές διάστημα.
Ειδικότερα, οι αναλύσεις εστιάζουν στις εξελίξεις στις εφοδιαστικές αλυσίδες και σε κρίσιμα μετρικά τους όπως η γεωγραφική συγκέντρωση και η ανταγωνιστικότητα στην παραγωγή μετα στοιχείανα αποτυπώνουν μια καθαρή εικόνα: τα αμέσως προηγούμενα χρόνια παρακολουθήσαμεένα κύμα επενδύσεων σε εργοστάσια νέων τεχνολογιών μετάβασης, με σημαντικές ευκαιρίες, αλλά και έντονους οικονομικούς ανταγωνισμούς και το ρίσκο της γεωγραφικής συγκέντρωσης.
Μια αγορά που συνεχίζει να μεγαλώνει
Οι έξι βασικές τεχνολογίες μαζικής παραγωγής του ενεργειακού μετασχηματισμού – φωτοβολταϊκά (Φ/Β), αιολικά, ηλεκτρικά οχήματα, μπαταρίες, συστήματα ηλεκτρόλυσης για παραγωγή υδρογόνου, και αντλίες θερμότητας – έχουν εξελιχθεί σε αγορά παγκόσμιας κλίμακας. Ενώ η αρχική τους ανάπτυξη ωθήθηκε από πολιτικές στήριξης για λόγους μετάβασης, η εντυπωσιακή μείωση του κόστους κατασκευής τους τα τελευταία χρόνια τις έχει καταστήσει ανταγωνιστικές έναντι και των παραδοσιακών τους αντιστοίχων (όπως για παράδειγμα τα νέα ηλεκτρικά αυτοκίνητα με μοντέλα πολύ ανταγωνιστικά έναντι των αυτοκινήτων με κινητήρες εσωτερικής καύσης), διατηρώντας και πολλαπλασιάζοντας τη δυναμική των αγορών για αυτές. Η συνολική τους αξία ξεπέρασε τα 700 δισ. δολάρια το 2023 και θα φτάσει σε πολλαπλάσια επίπεδα την προσεχή δεκαετία. Αυτό το μέγεθος εξηγεί γιατί η συζήτηση έχει μετατοπιστεί από το «πόσα εγκαθιστούμε» στο «πού και πώς τα παράγουμε».
Οι επενδύσεις έφεραν ένα παγκόσμιο κύμα νέων εργοστασίων
Η παγκόσμια επένδυση στην παραγωγή καθαρών τεχνολογιών αυξήθηκε σημαντικά το 2023 και το 2024 (με κυρίαρχους τους κλάδους Φ/Β και μπαταριών)μαζί και με αλλαγή των ποιοτικών τους χαρακτηριστικών. Μεγάλο μέρος των επενδύσεων αφορά στην εκμετάλλευση οικονομιών κλίμακαςμε αλυσίδες αξίας που πλέον λειτουργούν με λογική «ηλεκτρονικών προϊόντων» (μαζική παραγωγή, τυποποίηση, διεθνές εμπόριο), και όχι με τη λογική των παραδοσιακών ενεργειακών έργων (βαριά έργα υποδομών, λίγοι προμηθευτές, μεγάλοι χρόνοι).
Η συγκέντρωση της παραγωγής και το «κέντρο βάρους» της Ασίας
Η σημερινή παραγωγή παραμένει ισχυρά συγκεντρωμένη γεωγραφικά, με την Κίνα να αντιπροσωπεύει την πλειοψηφία για τις βασικές τεχνολογίες, όπως οι μπαταρίες, τα Φ/Β, και τα αιολικά. Επιπλέον η Κίνα έχει καταφέρει να κατακτήσει εξαιρετικά υψηλή συγκέντρωση και στο στάδιο της επεξεργασίας ορυκτών και μετάλλων (όπως οι σπάνιες γαίες) και στην παρασκευή πρώτων υλών που αποτελούν κρίσιμο κρίκο στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Πηγή: Energy Technology Perspectives 2024
Η συγκέντρωση αυτή ερμηνεύεται από το ότι η Κίνα διαθέτει συνδυασμό: (α) οικονομιών κλίμακας (μεγάλη εσωτερική αγορά), (β) κάθετης ολοκλήρωσης (στενή διασύνδεση σταδίων της αλυσίδας, π.χ. από πολυκρυσταλλικό πυρίτιο έως Φ/Β πάνελ ή από υλικά μπαταριών έως κυψέλες μπαταριών), και (γ) ώριμου βιομηχανικού οικοσυστήματος (προμηθευτές, εξειδικευμένο προσωπικό, logistics),που μειώνει κόστος και χρόνο υλοποίησης, σε συνδυασμό με τις βιομηχανικές πολιτικές στήριξης που υιοθετεί.
Κριτήρια κόστους και συντελεστών παραγωγής
Η ανταγωνιστικότητα στο κόστος παραγωγής παραμένει κεντρικός οδηγός, αλλά δεν αρκεί από μόνη της καθώς υπεισέρχονται και άλλες παράμετροι. Η Κίνα καθώς και άλλες αναδυόμενες αγορές (Ινδία, ΝΑ Ασία, κ.α.) φαίνεται να παρουσιάζουν συγκριτικό πλεονέκτημα στις παρούσες συνθήκες αναφορικά με τα κόστη παραγωγής που σχετίζονται με τους συντελεστές παραγωγής.
Η ανάλυση των επενδυτικών/κεφαλαιουχικών δαπανών δείχνει μεγάλες περιφερειακές αποκλίσεις στο κόστος CAPEX, ιδίως για τα εργοστάσια παραγωγήςΦ/Β και μπαταριών. Όμως το συνολικό κόστος δεν είναι μόνο CAPEX, καθώς στις αλυσίδες παραγωγής νεών τεχνολογιών μεγάλο μέρος προκύπτει από τις πρώτες ύλες και την ενέργεια, κάτι που έχει δύο συνέπειες: (α) η πρόσβαση σε ανταγωνιστικό κόστος ενέργειας και πρώτες ύλες μπορεί να «γείρει» την πλάστιγγα, και (β) η βιομηχανική πολιτική δεν εξαντλείται σε επιδοτήσεις για επενδύσεις σε εργοστάσια, αλλά απαιτεί οικοσύστημα, υποδομές, δεξιότητες και σταθερότητα κανόνων.
Όμως σύμφωνα με έρευνα που διεξήγαμε σε μεγάλους βιομηχανικούς κατασκευαστές ενεργειακών τεχνολογιών, επισημαίνεται ότι στις αποφάσεις επένδυσης βαραίνουν επίσης: προσβασιμότητα σε αγορές, διαθεσιμότητα ειδικευμένου εργατικού δυναμικού, βιομηχανική τεχνογνωσία, υποδομές και, βέβαια, σταθερές πολιτικές που μειώνουν την αβεβαιότητα.
Ρίσκα και ευκαιρίες για νέους «παίκτες»
Παρότι η γεωγραφικήσυγκέντρωση είναι υψηλή, η νέα ενεργειακή οικονομία παραμένει πεδίο ανακατατάξεων. Από τη μία οι αναδυόμενες οικονομίες σε Νοτιοανατολική Ασία, Λατινική Αμερική, και Αφρική σήμερα αποκομίζουν μικρό μερίδιο από την αξία παραγωγής, αλλά διαθέτουν ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα για να ανέβουν στην αλυσίδα αξίας, εφόσον αντιμετωπιστούν ρίσκα όπως πολιτική/νομισματική αστάθεια, έλλειψη δεξιοτήτων και υποδομών.
Από την άλλη, για τις αναπτυγμένες οικονομίες, όπως η Ευρώπη, το μήνυμα είναι διττό: η επιδίωξη εγχώριας παραγωγής μπορεί να ενισχύσει ανθεκτικότητα και θέσεις εργασίας, όμως ενδεχόμενηκατάχρηση εργαλείων εμπορικής και βιομηχανικής πολιτικής μπορεί να αυξήσει το κόστος της μετάβασης. Ενδεικτικά, οι δασμοί και τα εμπορικά μέτρα ήδη επηρεάζουν το κόστος, και δυνητικά μπορούν να αποσβέσουν τις μειώσεις τιμών των τελευταίων χρόνων για τις νέες τεχνολογίες.
Επιπλέον, όλο και μεγαλύτερο ενδιαφέρον εστιάζεται σε τεχνολογίες υποδομών ηλεκτρικού δικτύου, όπως οι μετασχηματιστές κυρίως αλλά και τα καλώδια ΥΤ, τα οποία και αποτελούν νέα πεδία ευκαιριών στα πλαίσια των αλλαγών του ενεργειακού συστήματος. Η παράδοση πλέον για μετασχηματιστές απαιτεί μεγάλους χρόνους με ταχύτητες κατασκευής που δε συμβαδίζουν με την επιτάχυνση της ζήτησης είτε λόγω της ενσωμάτωσης ΑΠΕ είτε λόγω της ανάπτυξης των datacentres.
Οι εμπορικές οδοί ως υποσημείωμα ανθεκτικότητας
Οι εφοδιαστικές αλυσίδες περιλαμβάνουν επίσης το θέμα των μεταφορών, ως επί το πλείστων θαλάσσιων,όπου οι αλυσίδες καθαρής τεχνολογίας εξαρτώνται από διεθνείς ροές και ορισμένα «στενά σημεία» (chokepoints)με αυξημένη σημασίαπου επηρεάζουν την ανθεκτικότητα. Παρ’ όλα αυτά, τόσο για τους παραγωγούς όσο και για τις χώρεςεισαγωγής, το βασικό συμπέρασμα είναι ότι όσο αυξάνεται η διεθνοποίηση της παραγωγής, τόσο μεγαλώνει η αξία της στρατηγικής διαφοροποίησης προμηθευτών (diversification) και της καλύτερης διαχείρισης ρίσκου logistics.
Εν κατακλείδι: η ενεργειακή μετάβαση περιλαμβάνει και τη στρατηγική για βιομηχανική ανάπτυξη
Οι τεχνολογίες ενεργειακής μετάβασης έχουν ωριμάσει και έχουν περάσει πλέον από το στάδιο της «καινοτομίας» στο στάδιο μαζικής παραγωγής και οικονομιών κλίμακας. Ο σχετικός χάρτης της επόμενης δεκαετίας θα καθοριστεί από το ποιοι θα πετύχουν τον καλύτερο συνδυασμό ανταγωνιστικούκόστους, ταχύτητας προσαρμογής, ποιότητας τεχνολογικών προϊόντων, πρόσβασης σε πρώτες ύλες και ενέργεια, και πολιτικής σταθερότητας.Οι εκάστοτε χώρες καλούνται να συνεκτιμήσουν τους διάφορους στόχους τους (ενεργειακή μετάβαση, ενεργειακή ασφάλεια, κόστος, απασχόληση, εμπορικό ισοζύγιο) και να επενδύσουν στα συγκριτικά τους πλεονεκτήματα. Το πεδίο παραμένει ανοιχτό για χώρες και επιχειρήσεις που θα επενδύσουν όχι μόνο σε γραμμές παραγωγής, αλλά σε ολόκληρα οικοσυστήματα: από δεξιότητες και υποδομές έως πρότυπα και πιστοποιήσεις.
*Λίγα λόγια για τον Φαίδωνα Παπαδημούλη, Ενεργειακό Αναλυτή στη Διεύθυνση σεναρίων του International Energy Agency(IEA)
Ο Φαίδων Παπαδημούλης είναι ενεργειακός αναλυτής στη Διεύθυνση σεναρίων του IEA, με πάνω από μία δεκαετία εμπειρίας στη μοντελοποίηση και ανάλυση ενεργειακών συστημάτων.
ΣτονIEA, εργάζεται με το μοντέλο Global Energy and Climate (GEC), εστιάζοντας στις εφοδιαστικές αλυσίδες νέων ενεργειακών τεχνολογιών, το υδρογόνο, καθώς και τον βιομηχανικό τομέα. Έχει συμβάλει σε σημαντικές σειρές δημοσιεύσεων του IEA, όπως το Energy Technology Perspectives, το World Energy Outlook και το Net Zero Emissions by 2050, και έχει συμμετάσχει στο έργο εποπτείας των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDG) του ΟΗΕ καθώς και στη μεθοδολογία ενεργειακών ισοζυγίων.
Προηγουμένως, διετέλεσε αναλυτής στρατηγικής και modeller στο Energy Systems Catapult και στο Energy Technology Institute στο Ηνωμένο Βασίλειο, υλοποιώντας μελέτες για κυβερνητικά τμήματα του Ηνωμένου Βασιλείου. Ξεκίνησε την καριέρα του στην Ελλάδα ως ηλεκτρολόγος μηχανικός στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην TernaEnergy.
Κατέχει Μεταπτυχιακό Δίπλωμα (MSc) στο Economics and Policy of Energy and Environment από το UCL και Δίπλωμα Ηλεκτρολόγου Μηχανικού και Μηχανικού Υπολογιστών από το ΕΜΠ.