Τα Ερευνητικά Κέντρα μαζί με τα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα (ΑΕΙ) αποτελούν τους βασικούς φορείς βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας και παραγωγής καινοτομίας.
Στη χώρα μας, οι Ερευνητές/τριες των Ερευνητικών Κέντρων αποτελούν έναν εξαιρετικά εξωστρεφή, παραγωγικό και δυναμικό κλάδο, με διεθνή αναγνώριση και προσφορά στην Έρευνα, την Καινοτομία και την Ανάπτυξη, όπως αποδεικνύεται και από τις διεθνείς αξιολογήσεις (από το 1995), τους δείκτες Έρευνας & Ανάπτυξης του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ), καθώς και τις επιδόσεις τους στα χρηματοδοτικά Προγράμματα Πλαίσια της ΕΕ για την Έρευνα.
Οι βιβλιομετρικοί δείκτες, οι δημοσιεύσεις και η διεθνής απήχησή τους, κινούνται αυξητικά πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ και του ΟΟΣΑ, ενώ, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΚΤ, και οι επιδόσεις Ερευνητικών Κέντρων και ΑΕΙ, στα χρηματοδοτικά Προγράμματα Πλαίσια της ΕΕ για την Έρευνα είναι σημαντικές για τη χώρα μας. Στο πολύ ανταγωνιστικό ευρωπαϊκό περιβάλλον του Horizon EUROPE η Ελλάδα κατέχει την 7η θέση ανάμεσα σε 27 χώρες σε συμμετοχές σε χρηματοδοτούμενα έργα, ενώ η εθνική χρηματοδότηση υπολείπεται κατά πολύ του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Τα Ερευνητικά Κέντρα έχουν καθιερωθεί στη συνείδηση του Έλληνα πολίτη από τον σημαντικό τους ρόλο στην παροχή εξειδικευμένων υπηρεσιών (δημόσια και εξατομικευμένη υγεία, σεισμοί, πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές, φυτοπροστασία, κλιματική αλλαγή, κ.λπ.), στην εκπόνηση κοινωνικών μελετών (μετανάστευση, μορφές εργασίας κ.ά.), στην παραγωγή ιστορικής γνώσης (παραδοσιακά και καινοτόμα πεδία της ιστορικής επιστήμης) προς όφελος της κοινωνίας και, ειδικότερα, στην αντιμετώπιση κρίσεων υψηλού κινδύνου (ατύχημα Τσερνόμπιλ και Φουκουσίμα, πετρελαιοκηλίδα Αγίας Ζώνης στον Σαρωνικό, σεισμικές και ηφαιστειακές κρίσεις – π.χ. Σαντορίνη 2025, ναυάγια και θαλάσσια ατυχήματα, επεισόδια ανθρωπογενούς ρύπανσης του περιβάλλοντος, κορωνοϊός Covid-19, δασικές πυρκαγιές, κ.λπ.).
Το αποτέλεσμα της βασικής έρευνας είναι η παραγωγή νέας γνώσης, που θα μπορούσε να οριστεί ως καινοτομία της γνώσης. Η εφαρμοσμένη έρευνα εφαρμόζει τη νέα γνώση, που προκύπτει από τη βασική έρευνα, για να παράξει ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα ή προϊόν ή τεχνολογία και συνδέεται με την καινοτομία της εφαρμογής.
Η έρευνα αποτελεί τη βάση για νέα προϊόντα, υπηρεσίες και τεχνολογίες, ενισχύοντας την παραγωγικότητα, την αποτελεσματικότητα των δημόσιων υποδομών και υπηρεσιών αλλά και τη διεθνή ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων. Δημιουργεί θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης και με τον τρόπο αυτό υποστηρίζει την απασχόληση επιστημόνων και εξειδικευμένου προσωπικού, ενώ συμβάλλει σημαντικά στην αναστροφή του brain drain ενισχύοντας το brain gain.Η μεταφορά τεχνογνωσίας μέσω πατεντών και τεχνοβλαστών καθώς και η παραγωγή καινοτόμων προϊόντων και υπηρεσιών σε συνέργεια με τον παραγωγικό ιστό της χώρας, αξιοποιούν τα ερευνητικά αποτελέσματα και μετατρέπουν την ερευνητική γνώση σε οικονομική αξία ενισχύοντας την οικονομία της χώρας.
Σε μια εποχή παγκόσμιων προκλήσεων, η έρευνα και η καινοτομία αποτελούν κρίσιμους μοχλούς οικονομικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής. Χώρες με πληθυσμό και οικονομικό μέγεθος αντίστοιχο της Ελλάδας έχουν αποδείξει ότι η συστηματική επένδυση στη γνώση μπορεί να μετασχηματίσει την παραγωγική τους βάση και να ενισχύσει τη διεθνή τους θέση.
Η Πορτογαλία επένδυσε στρατηγικά σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα, και προσέλκυσε διεθνείς ερευνητές/τριες. Το αποτέλεσμα ήταν η αύξηση της καινοτόμου επιχειρηματικότητας και η εγκατάσταση σε αυτή κέντρων R&D πολυεθνικών εταιρειών.
Η Ιρλανδία εστίασε στη δημιουργία εθνικών ερευνητικών κέντρων με σαφή αποστολή και ισχυρή σύνδεση με τη βιομηχανία. Το φιλικό πλαίσιο για πατέντες και τεχνοβλαστούς οδήγησε σε παγκόσμια πρωτοπορία στους τομείς της φαρμακευτικής και της βιοτεχνολογίας, δημιουργώντας χιλιάδες θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης.
Η Φινλανδία και η Δανία υιοθέτησαν μακροχρόνιες εθνικές στρατηγικές έρευνας, επενδύοντας στη διεπιστημονικότητα και στη σύνδεση της γνώσης με κοινωνικές ανάγκες.
Τα παραπάνω παραδείγματα καταδεικνύουν ότι το μέγεθος μιας χώρας δεν αποτελεί εμπόδιο για την ανάπτυξη μέσω της έρευνας. Κοινά στοιχεία επιτυχίας είναι η σταθερή στρατηγική, η επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό, η εξωστρέφεια και –κυρίως– η αξιοποίηση των ερευνητικών αποτελεσμάτων προς όφελος της κοινωνίας και της οικονομίας.
Η Ελλάδα διαθέτει υψηλού επιπέδου επιστημονικό δυναμικό. Η πρόκληση δεν είναι η παραγωγή γνώσης, αλλά ο μετασχηματισμός της σε αναπτυξιακή δύναμη. Με συντονισμό, συνέπεια και μακροπρόθεσμο όραμα, η έρευνα μπορεί να αποτελέσει βασικό πυλώνα ενός βιώσιμου και ανταγωνιστικού μέλλοντος.
Για τη βέλτιστη ανταπόκριση του ερευνητικού και ακαδημαϊκού ιστού της χώρας στις μεταβολές της ευρωπαϊκής πολιτικής για την έρευνα, αλλά και για τη δημιουργία προστιθέμενης αξίας από τα αποτελέσματα της έρευνας και καινοτομίας για την κοινωνία και την οικονομία της χώρας μας, απαιτούνται: ορθολογικός και ρεαλιστικός σχεδιασμός, ισχυρές ερευνητικές και ακαδημαϊκές δομές με σημαντική κρίσιμη μάζα, μεγάλες και ισχυρές συνέργειες, δικτυακή οργάνωση και διασύνδεση, καθώς και διοικητική και οικονομική ευελιξία.
Ως Ένωση Ελλήνων Ερευνητών (ΕΕΕ) προωθούμε, στηρίζουμε και στοχεύουμε στη βελτίωση και ενδυνάμωση της Έρευνας και Καινοτομίας, στη διασύνδεση των φορέων Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας μέσω της εγκαθίδρυσης του Ενιαίου Χώρου Έρευνας, Ανώτατης Εκπαίδευσης, και Καινοτομίας.
Ο Ενιαίος Χώρος καθώς και η διευκόλυνση των συνεργασιών και κοινών δράσεων με τον Ιδιωτικό Τομέα, είναι διαχρονικά αιτήματα της Ελληνικής Ερευνητικής Κοινότητας που βασίζονται στις επιτυχημένες πρακτικές άλλων χωρών με υψηλές επιδόσεις στην έρευνα και την καινοτομία.
Δυστυχώς, προκαλεί θλίψη το χαμένο όφελος που θα μπορούσε να έχει προκύψει για την κοινωνία και την οικονομία από την υλοποίηση μιας δομημένης Εθνικής Ερευνητικής Πολιτικής, μιας στοιχειωδώς λογικής Διακυβέρνησης της Έρευνας και μιας τακτικής, συστηματικής χρηματοδότησης με αδιάβλητες διαδικασίες αξιολόγησης και χωρίς γραφειοκρατικές αγκυλώσεις στη διαχείριση των κονδυλίων έρευνας.
Η σημερινή δομή του Ερευνητικού Οικοσυστήματος αποτελείται από διάφορους φορείς και όργανα που λειτουργούν σε ένα χαοτικό πλαίσιο, χωρίς σχεδιασμό, χωρίς στοιχειώδη διασύνδεση μεταξύ τους και χωρίς συστηματική χρηματοδότηση.
Η ΕΕΕ έχει διαμορφώσει και προτείνει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για τη δομή, τη λειτουργία και τη διαλειτουργικότητα των οργάνων διαχείρισης, χρηματοδότησης, υλοποίησης και αξιολόγησης της έρευνας. Βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη και ορθολογική διαχείριση του ερευνητικού συστήματος είναι η άμεση και αμφίδρομη θεσμική διασύνδεση της Έρευνας με την Ανώτατη Εκπαίδευση.
Το Οργανόγραμμα Διαχείρισης, Λειτουργίας και Χρηματοδότησης του Εθνικού Ερευνητικού Συστήματος περιλαμβάνει και διασυνδέει όλους τους φορείς οργάνωσης, διαχείρισης, χρηματοδότησης, υλοποίησης και αξιολόγησης της έρευνας, με καθαρούς ρόλους, χωρίς επικαλύψεις, με απρόσκοπτη υλοποίηση αποφάσεων και ροή χρηματοδοτήσεων, αξιολόγηση σε όλα τα στάδια και ενιαίο τρόπο λειτουργίας στους ομοειδείς φορείς.
Στόχος της πρότασης αναδιάρθρωσης της διακυβέρνησης της Έρευναςαποτελεί: i) η διευκόλυνση του σχεδιασμού εθνικής ερευνητικής στρατηγικής και η αξιοποίηση του συνόλου του ερευνητικού-ακαδημαϊκού δυναμικού της χώρας, ii) η βελτίωση της αλληλεπίδρασης του δημόσιου ερευνητικού συστήματος με την ερευνητική δραστηριότητα του ιδιωτικού τομέα, iii) η ενίσχυση της εφαρμογής διαφανών και αξιοκρατικών μεθόδων κατανομής και διαχείρισης των ερευνητικών κονδυλίων, με παράλληλη αποτίμηση/αξιολόγηση της χρήσης τους, και iv) η ενίσχυση της δημιουργίας νέας γνώσης και καινοτόμων αποτελεσμάτων και κυρίως η αξιοποίησή τους για την κοινωνία και την οικονομική ανάπτυξη.
Είναι απαραίτητο για το συμφέρον της κοινωνίας και της οικονομίας να γίνει συνείδηση όλων ότι η Έρευνα δεν είναι πολυτέλεια, αλλά αναγκαία επένδυση στρατηγικής σημασίας. Αποτελεί βασικό μοχλό κοινωνικής προόδου, οικονομικής ανάπτυξης και βιώσιμου μέλλοντος, συνδέοντας τη γνώση με τις ανάγκες της κοινωνίας και της αγοράς.
«Δεν μπορούμε να επιλύουμε τα προβλήματα της κοινωνίας χωρίς την επιστήμη» και «χωρίς χρηματοδότηση δεν μπορούμε να κάνετε επιστήμη» όπως δήλωσε πρόσφατα ο Αμερικανοϊορδανός Όμαρ Γιάγκι που κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Χημείας 2025.
*Λίγα λόγια για την Δρ. Μαρία Κωνσταντοπούλου, Διευθύντρια Ερευνών ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Ερευνητών
Η Δρ. Μαρία Κωνσταντοπούλου είναι Διευθύντρια Ερευνών στο Ινστιτούτο Βιοεπιστημών και Εφαρμογών του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» και επικεφαλής του εργαστηρίου Χημικής Οικολογίας και Φυσικών Προϊόντων. Είναι πτυχιούχος του Βιολογικού τμήματος του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης, με διδακτορικό στη Χημική Οικολογία οργανισμών και ήταν μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο INRAE στη Γαλλία. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζονται στους τομείς της Αγροβιοτεχνολογίας και του Περιβάλλοντος. Έχει πλούσιο συγγραφικό έργο και συμμετέχει σε πολλά ερευνητικά ανταγωνιστικά προγράμματα, που έχουν χρηματοδοτηθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, τον ΔΟΑΕ και Ελληνικούς δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς. Έχει μακρόχρονη συνεργασία με τον επιχειρηματικό κλάδο όπως με βιομηχανίες και νεοφυείς επιχειρήσεις στο πλαίσιο ερευνητικών και αναπτυξιακών προγραμμάτων. Βραβεύτηκε από το ΕΒΕΑ και την Περιφέρεια Αττικής για τη καινοτομική δραστηριότητά της σε ερευνητικό και επιχειρηματικό επίπεδο (2018). Είναι Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Ερευνητών, μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας και Καινοτομίας και έχει συμμετάσχει σε επιτροπές της ερευνητικής κοινότητας για θέματα που άπτονται της ερευνητικής πολιτικής, της διαχείρισης και της χρηματοδότησης της έρευνας. Διετέλεσε μέλος του Συμβουλίου Έρευνας και Καινοτομίας της Περιφέρειας Αττικής και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΕΚΕΦΕ «Δ».