Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τον Κώστα Βλαχόπουλο (ΕΣΠ), τον Νασρουντίν Νιζάμη (ΕΣΠ), τη Θεοδότα Νάντσου (WWFΕλλάς) και την Εμμανουέλα Δούση (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), βασίζεται σε μαρτυρίες μεταναστών, προσφύγων και αιτούντων άσυλο σε Ελλάδα και Βέλγιο και αναδεικνύει ότι η κλιματική κρίση αποτελεί καθοριστικό παράγοντα αναγκαστικού εκτοπισμού.
Η Μεσόγειος Θάλασσα αποτελεί το επίκεντρο της έρευνας, καθώς συνιστά έναν σημαντικό μεταναστευτικό διάδρομο από την Αφρική και την Ασία, με την Ελλάδα να λειτουργεί ως βασική πύλη εισόδου προς την Ευρώπη. Στην έρευνα που διεξήχθη την περίοδο Μάρτιος - Μάιος 2025, συμμετείχαν 70 μετανάστες, πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο από 17 χώρες, μεταξύ των οποίων και ένας ανιθαγενής, οι οποίοι διαμένουν σήμερα στην Ελλάδα και το Βέλγιο και προέρχονται από περιοχές ιδιαίτερα ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή, όπως η Νοτιοανατολική Ασία, η υποσαχάρια Αφρική και η Μέση Ανατολή. Μέσα από τις αφηγήσεις τους, η μελέτη εξετάζει πώς τα ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως πλημμύρες, ξηρασίες και καύσωνες, που συνδέονται άμεσα με την κλιματική αλλαγή, αλληλεπιδρούν με παραδοσιακούς παράγοντες μετανάστευσης, όπως η φτώχεια, οι ένοπλες συγκρούσεις και οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Παρότι οι ίδιοι οι συμμετέχοντες αντιλαμβάνονται με διάφορους τρόπους τον ρόλο της κλιματικής αλλαγής στην απόφαση τους για μετακίνηση, τα ευρήματα δείχνουν ξεκάθαρα, μέσα από τις ίδιες τους τις αφηγήσεις, ότι οι κλιματικές καταστροφές λειτούργησαν ως κρίσιμος παράγοντας για τον εκτοπισμό τους από τις χώρες καταγωγής τους.
Η έρευνα καταρρίπτει την αντίληψη ότι οι «κλιματικοί μετανάστες» αποτελούν ένα μελλοντικό σενάριο. Αντίθετα, δείχνει ότι πολλοί έχουν ήδη φτάσει στην Ευρώπη, αναζητώντας ασφαλέστερες συνθήκες διαβίωσης. Συνδέοντας τις προσωπικές μαρτυρίες με επαληθεύσιμα κλιματικά γεγονότα, η μελέτη υπογραμμίζει ότι ο κλιματικός εκτοπισμός είναι ήδη μια πραγματικότητα. Τα ευρήματα αναδεικνύουν την ανάγκη να αναγνωριστεί η κλιματική μετανάστευση ως γεγονός και παράλληλα να ενισχυθεί η κλιματική δράση στον Παγκόσμιο Νότο προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι βαθύτερες αιτίες του εκτοπισμού.
Οι συγγραφείς δήλωσαν:
Θεοδότα Νάντσου, επικεφαλής πολιτικής στο WWF Ελλάς: «Η κλιματική κρίση έχει σοβαρές επιπτώσεις που δεν περιορίζονται μόνο στα οικοσυστήματα και τη βιοποικιλότητα, αλλά προκαλεί κρίσιμες απειλές για τις ευάλωτες χώρες, επιδεινώνοντας συγκρούσεις και ανισότητες. Η έρευνα αυτή αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο, καθώς για πρώτη φορά ρωτήθηκαν οι ίδιοι οι άνθρωποι που αναγκάστηκαν να μετακινηθούν από τον τόπο καταγωγής τους, λόγω της κλιματικής κρίσης. Καταδεικνύουμε έτσι, πως ο κλιματικός εκτοπισμός δεν αποτελεί ένα φαινόμενο που προβλέπεται να συμβεί στο μέλλον, αλλά μια υπαρκτή πραγματικότητα που οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε».
Κώστας Βλαχόπουλος, ερευνητής στο Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες: «Η κλιματική μετανάστευση δεν αποτελεί πρόκληση του μέλλοντος, αλλά μια παρούσα κοινωνική διάσταση της κλιματικής κρίσης. Η τελευταία λειτουργεί είτε ως καταλύτης, είτε ως ενισχυτικός παράγοντας παραδοσιακών πιέσεων που οδηγούν σε εκτοπισμό (πόλεμοι, συγκρούσεις, παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, φτώχεια κ.α.). Με την έρευνα αυτή γίνεται σαφές μέσα από τις μαρτυρίες των ίδιων των μεταναστών ότι οι καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής επηρεάζουν την ανθρώπινη κινητικότητα».
Νασρουντίν Νιζάμη, συντονιστής υπηρεσίας διερμηνείας στο Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες: «Οι μαρτυρίες πολλών μεταναστών που συμμετείχαν στην έρευνα αναδεικνύουν τις σοβαρές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στις χώρες καταγωγής τους. Οι ήδη εύθραυστες οικονομίες, σε συνδυασμό με την υψηλή εξάρτηση από υγιή φυσικά οικοσυστήματα, περιορίζουν δραματικά τη δυνατότητα προσαρμογής των κοινοτήτων, καθιστώντας ολόκληρες περιοχές ιδιαίτερα ευάλωτες στην κλιματική αλλαγή, και διαμορφώνοντας συνθήκες αναγκαστικής μετακίνησης».
Η έρευνα δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό “Ocean and Society (CogitatioPress), ενώ είναι διαθέσιμη εδώ και εδώ.
Σημειώσεις:
- Οι όροι «Παγκόσμιος Βορράς» και «Παγκόσμιος Νότος» χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν μια κοινωνικοοικονομική και πολιτική διαίρεση του κόσμου, που διαχωρίζει τα πλουσιότερα, αναπτυγμένα έθνη από τα λιγότερο αναπτυγμένα. Γενικά, ο Παγκόσμιος Βορράς περιλαμβάνει τη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη, το Ισραήλ, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία. Ο Παγκόσμιος Νότος συνήθως περιλαμβάνει την Αφρική, τη Λατινική Αμερική, την Καραϊβική, την Ασία (εκτός του Ισραήλ, της Ιαπωνίας και της Νότιας Κορέας) και την Ωκεανία (εκτός της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας).
- Στην έρευνα συμμετείχαν 70 άτομα που έφυγαν από 17 χώρες (Αφγανιστάν, Ανγκόλα, Μπανγκλαντές, Καμερούν, Κονγκό, Αίγυπτος, Ερυθραία, Γκαμπόν, Ιράκ, Ιράν, Μαρόκο, Πακιστάν, Φιλιππίνες, Σιέρα Λεόνε, Σομαλία, Σουδάν, Συρία) και ένας ανιθαγενής, οι οποίοι, την περίοδο που διεξήχθη η έρευνα είτε βρίσκονταν σε δομές στη Λέσβο, την Αμυγδαλέζα, είτε ήταν εργάτες γης στην Πελοπόννησο, είτε βρίσκονταν στο Βέλγιο.