Παρά τις μεγάλες προσδοκίες για μια συνολική οικονομική ανασύνταξη, η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα δείχνει ότι η μετάβαση προχωρά με αργούς ρυθμούς. Καθυστερήσεις, χαμηλή απορρόφηση πόρων και αβεβαιότητα για την απασχόληση συνθέτουν ένα περιβάλλον στο οποίο το μέλλον της τοπικής οικονομίας παραμένει θολό. Η αξιοποίηση των κονδυλίων του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης έως σήμερα είναι περιορισμένη, σε μια συγκυρία όπου οι ανάγκες είναι αυξημένες και η πλήρης ενεργοποίηση των ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων αποδεικνύεται σύνθετη και απαιτητική.
Τον Οκτώβριο του 2022 η Ελλάδα ενεργοποίησε τον 1ο Πυλώνα του Μηχανισμού, δηλαδή το Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης 2021-2027, με συνολικούς πόρους περίπου 1,62 δισ. ευρώ. Οι πόροι αυτοί αφορούν κυρίως τις δύο ενεργειακές περιφέρειες της χώρας –τη Δυτική Μακεδονία και την Αρκαδία– καθώς και επιλεγμένα νησιά του Αιγαίου που επηρεάζονται από την ενεργειακή μετάβαση.
Χρηματοδότηση
Το 2023 τέθηκε σε εφαρμογή και ο μηχανισμός δανειοδότησης μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, σε συνδυασμό με επιχορηγήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μέσω του εκτελεστικού οργανισμού CINEA, στο πλαίσιο της Public Sector Loan Facility. Η παρέμβαση αυτή αφορά κονδύλια ύψους 314 εκατ. ευρώ, αποκλειστικά για δημόσιες επενδύσεις στις περιοχές που καλύπτουν τα τρία Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης (Δυτική Μακεδονία, Μεγαλόπολη και νησιά), δηλαδή τον 3ο Πυλώνα του Μηχανισμού.
Παράλληλα, ο 2ος Πυλώνας, που στοχεύει στη μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων υπό την εποπτεία της ΕΤΕπ, παραμένει ουσιαστικά ανενεργός. Πρόκειται για ένα εργαλείο που θα μπορούσε να λειτουργήσει συμπληρωματικά και να καλύψει κρίσιμα επενδυτικά κενά, ωστόσο δεν έχει ακόμη αποδώσει τα αναμενόμενα.
Οι πόροι
Από τον 1ο Πυλώνα, στη Δυτική Μακεδονία αντιστοιχούν 1,016 δισ. ευρώ. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία που κατατέθηκαν στη Βουλή από τον διοικητή της Ειδικής Υπηρεσίας Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης, Πελοπίδα Καλλίρη, έργα ύψους 588,8 εκατ. ευρώ έχουν ενταχθεί στο πρόγραμμα, δηλαδή περίπου το 58% των διαθέσιμων πόρων. Οι νομικές δεσμεύσεις φτάνουν τα 427,5 εκατ. ευρώ, ενώ οι πραγματικές εκταμιεύσεις περιορίζονται στα 70 εκατ. ευρώ, ποσοστό μόλις 16% των δεσμευμένων ποσών.
Στον προγραμματισμό για το πρώτο τρίμηνο του 2026 περιλαμβάνεται η προκήρυξη νέων δράσεων, συνολικού ύψους περίπου 220 εκατ. ευρώ, με στόχο την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας στη Δυτική Μακεδονία, τη Μεγαλόπολη και τα νησιά.
Από τον 3ο Πυλώνα, οι πόροι που αναμένεται να κατευθυνθούν στη Δυτική Μακεδονία υπολογίζονται σε 190,7 εκατ. ευρώ. Το 2023 εγκρίθηκε το πρώτο επενδυτικό σχέδιο ύψους 80,7 εκατ. ευρώ, με χρηματοδότηση από δάνειο της ΕΤΕπ, επιχορήγηση του CINEA και εθνική συμμετοχή. Το σχέδιο περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε ενεργειακές αναβαθμίσεις, οδικά έργα και εκσυγχρονισμό υποδομών, με απορρόφηση έως σήμερα 26,5 εκατ. ευρώ.
Τον Μάρτιο του 2025 αποφασίστηκε νέα δανειακή γραμμή και τον Αύγουστο προεγκρίθηκε από την ΕΤΕπ δάνειο 168 εκατ. ευρώ, που αφορά συνολικές επενδύσεις 233,8 εκατ. ευρώ για όλες τις υπό απολιγνιτοποίηση περιοχές της χώρας. Η αξιολόγηση των έργων από το CINEA βρίσκεται σε εξέλιξη.Για τη Δυτική Μακεδονία προβλέπεται κατανομή περίπου 110 εκατ. ευρώ, τα οποία θα χρηματοδοτήσουν παρεμβάσεις σε μεταφορές, ενεργειακή αποδοτικότητα, εκπαίδευση, αστικές αναπλάσεις, υγεία, κοινωνικές και ψηφιακές υποδομές.