Η ενεργειακή κρίση μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας έθεσε ένα δύσκολο ερώτημα. Πότε η κλιματική φιλοδοξία παύει να αποτελεί στρατηγική επιλογή και αρχίζει να λειτουργεί περισσότερο ως ιδεολογία; Το ζήτημα δεν αφορά την επιστήμη του κλίματος, αλλά τον τρόπο με τον οποίο μια πολιτική προσαρμόζεται όταν το περιβάλλον αλλάζει.
Ο Λέον Τρότσκι υποστήριζε ότι ένα απομονωμένο σύστημα δύσκολα επιβιώνει σε εχθρικό περιβάλλον. Ο Στάλιν πίστευε το αντίθετο, στηριζόμενος στην αυτάρκεια και στη συγκέντρωση πόρων. Στην πραγματικότητα απαντούσαν διαφορετικά στο ίδιο ερώτημα: πόσο πρέπει να λαμβάνεις υπόψη τον έξω κόσμο και πότε η αυτάρκεια μετατρέπεται σε αυταπάτη. Το παράλληλο με τη σημερινή Ευρώπη δεν είναι ιδεολογικό, αλλά δομικό. Υπάρχουν πολιτικές που πετυχαίνουν μόνο όταν αλλάζει και το πλαίσιο γύρω τους. Εκεί όμως αναδύεται ο κίνδυνος να επιχειρείς να αλλάξεις την πραγματικότητα αντί να προσαρμόσεις την πολιτική.
Η κλιματική αλλαγή είναι παγκόσμιο φαινόμενο. Ακόμη και αν η Ευρώπη μειώσει δραστικά τις εκπομπές της, οι επιπτώσεις θα συνεχιστούν αν οι υπόλοιπες μεγάλες οικονομίες δεν ακολουθήσουν. Γι’ αυτό ενισχύονται η τιμολόγηση άνθρακα, τα νέα πρότυπα και ο μηχανισμός CBAM. Η λογική αυτή είναι συνεπής, αλλά γίνεται προβληματική όταν μετατρέπεται σε άκαμπτο δόγμα που αγνοεί τις νέες συνθήκες.
Οι κυρώσεις και οι μειωμένες ροές φυσικού αερίου εκτόξευσαν το κόστος, πιέζοντας νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Θα περίμενε κανείς προσωρινές προσαρμογές και πιο ευέλικτους ρυθμούς. Όμως η κατεύθυνση έμεινε σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητη και η πολιτική άρχισε να θυμίζει αυτοσκοπό.
Συχνά λέγεται ότι η Ρωσία όπλισε την ενέργεια. Η εικόνα όμως είναι πιο σύνθετη. Οι δυτικές κυρώσεις περιόρισαν πρώτα την πρόσβαση της Ρωσίας στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και η Μόσχα απάντησε μειώνοντας ροές και αλλάζοντας όρους πληρωμής. Το σοκ ήταν επίσης αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών.
Η γρήγορη απεξάρτηση από τα ρωσικά καύσιμα δεν έφερε αυτοδυναμία. Δημιούργησε νέες εξαρτήσεις: περισσότερο αμερικανικό LNG και μεγαλύτερη εξάρτηση από κινεζικά μέταλλα, μπαταρίες και φωτοβολταϊκά. Πρόκειται για συγκέντρωση κινδύνου. Η έκθεση δεν μειώνεται, αλλά συγκεντρώνεται σε λιγότερους κρίσιμους παίκτες, ενώ η Κίνα παραμένει ταυτόχρονα προμηθευτής και στρατηγικός ανταγωνιστής. Παράλληλα θεωρήθηκε δεδομένη η πλήρης ευθυγράμμιση των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι πολιτικές εξελίξεις όμως δείχνουν ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να θεωρείται βεβαιότητα.
Πολλές από τις βασικές μελέτες της μετάβασης, όπως το σενάριο Net Zero 2050 του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, βασίζονται στην υπόθεση μιας άνευ προηγουμένου διεθνούς συνεργασίας. Την ίδια στιγμή όμως, ο κόσμος ολισθαίνει προς μεγαλύτερο κατακερματισμό και εμπορικές εντάσεις. Το πρόβλημα δεν είναι τα μοντέλα, αλλά το χάσμα ανάμεσα στις υποθέσεις τους και στο περιβάλλον όπου εφαρμόζονται. Όταν η θεωρία προϋποθέτει σύγκλιση και η πράξη οδηγεί σε απόκλιση, η συζήτηση γίνεται στρατηγική.
Το παράλληλο με τον Τρότσκι υπενθυμίζει ότι το περιβάλλον μπορεί να καθορίσει την τύχη ακόμη και των καλύτερων σχεδίων. Η αυτάρκεια ως αυταπάτη δεν αποτελεί λύση, αλλά ούτε και η βεβαιότητα ότι ο υπόλοιπος κόσμος θα προσαρμοστεί αυτόματα. Ρεαλισμός δεν σημαίνει οπισθοχώρηση. Σημαίνει αλληλουχία μέτρων, διαφοροποίηση εξαρτήσεων, επενδύσεις σε δίκτυα και αποθήκευση και περισσότερη ευελιξία σε περιόδους κρίσης. Η Ευρώπη δεν χρειάζεται λιγότερη φιλοδοξία. Χρειάζεται περισσότερη στρατηγική ταπεινότητα, ώστε η μετάβαση να είναι πραγματικά βιώσιμη.
*Ο Γιώργος Χριστοφόρου δραστηριοποιείται στην ενεργειακή και χρηματοοικονομική διαχείριση κινδύνων και είναι ιδρυτής του CERGO (www.cergo.org), μιας ανεξάρτητης πλατφόρμας για αγορές ενέργειας, εμπορεύματα και διακυβέρνηση κινδύνων. Μέσα από το CERGO αναπτύσσει έρευνα και δημόσιο διάλογο γύρω από τη βιώσιμη και ρεαλιστική ενεργειακή μετάβαση. Έχει συμμετάσχει σε δημόσιες παρεμβάσεις, αρθρογραφία και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες για θέματα ενεργειακής στρατηγικής και διαχείρισης κινδύνων.