Καθώς οι πυροσβεστικές δυνάμεις συνεχίζουν τις προσπάθειες κατάσβεσης σε πολλές περιοχές, ειδικοί προειδοποιούν ότι ο κίνδυνος δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με βάση τη θερμοκρασία και την ξηρασία.
Οι ισχυροί άνεμοι, η ατμοσφαιρική αστάθεια, η ξηρή βλάστηση και το ορεινό ανάγλυφο μπορούν να συνδυαστούν με τη θερμότητα μιας μεγάλης πυρκαγιάς, επιτρέποντας στη φωτιά να δημιουργήσει το δικό της τοπικό καιρικό σύστημα.
Πώς μια πυρκαγιά μετατρέπεται σε καταιγίδα
Τα πυροσωρειτομελανόνεφα σχηματίζονται όταν η έντονη θερμότητα μιας φωτιάς ωθεί γρήγορα προς τα πάνω θερμό αέρα, καπνό, στάχτη και υδρατμούς. Υπό συνθήκες έντονης ατμοσφαιρικής αστάθειας, αυτή η ανοδική στήλη μπορεί να εξελιχθεί σε νέφος με χαρακτηριστικά καταιγίδας.
Σε αυτό το στάδιο, η φωτιά μπορεί να αλλάξει ξαφνικά κατεύθυνση ή ταχύτητα. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι αυτά τα νέφη δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως αποτέλεσμα μιας δασικής πυρκαγιάς, καθώς μπορούν να μεταβάλουν ενεργά τη συμπεριφορά της.
Η ισχυρή ανοδική κίνηση του αέρα μπορεί να προκαλέσει αιφνίδιες αλλαγές στην κατεύθυνση των ανέμων, πύρινους ανεμοστρόβιλους και ξηρούς κεραυνούς, δημιουργώντας παράλληλα συνθήκες για την εκδήλωση νέων πυρκαγιών. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν οι θερμοί άνεμοι συνδυάζονται με δύσβατο ορεινό έδαφος.
Τα σχέδια προετοιμασίας ίσως δεν ακολουθούν τις νέες απειλές
Η έρευνα για τα πυροσωρειτομελανόνεφα στην Τουρκία παραμένει περιορισμένη. Ειδικοί επισημαίνουν ότι το φαινόμενο πρέπει να αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως ένα μετεωρολογικό γεγονός, αλλά και ως πρόκληση για τη διαχείριση καταστροφών και την ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας.
Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, τα επίσημα κείμενα πολιτικής, συμπεριλαμβανομένου του Σχεδίου Μείωσης Κινδύνου Καταστροφών της Τουρκίας (AFAD), δεν ορίζουν άμεσα τα πυροσωρειτομελανόνεφα και άλλες παρόμοιες αναδυόμενες απειλές.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό οδηγεί σε έναν υπερβολικά περιορισμένο σχεδιασμό, ο οποίος επικεντρώνεται κυρίως στη φυσική εξάπλωση της φωτιάς και περιορίζει την ανάπτυξη μιας ευρύτερης προσέγγισης, ικανής να αντιμετωπίσει πολλαπλούς και αλληλένδετους κινδύνους.
Παρότι η AFAD, η Γενική Διεύθυνση Δασών, η Τουρκική Μετεωρολογική Υπηρεσία και το TÜBİTAK έχουν αναπτύξει συστήματα προειδοποίησης, παρακολούθησης και αντιμετώπισης, η ειδική εκπαίδευση, η τεχνική ικανότητα και η θεσμική γνώση για τα πυροσωρειτομελανόνεφα δεν έχουν ακόμη ενσωματωθεί σε ένα ενιαίο και συστηματικό πλαίσιο.
Παράλληλα, επισημαίνεται η περιορισμένη ενημέρωση και εξοικείωση του προσωπικού που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του φαινομένου.
Ο κίνδυνος εξαπλώνεται πέρα από τις νότιες ακτές
Τα «πύρινα νέφη» εμφανίζονται όλο και συχνότερα και με μεγαλύτερη ένταση σε μεγάλες πυρκαγιές στον Καναδά, την Αυστραλία, τη βόρεια Ρωσία, την Καλιφόρνια και τη λεκάνη της Μεσογείου.
Η κλιματική αλλαγή συμβάλλει στην αύξηση των θερμοκρασιών, στην παράταση των περιόδων ξηρασίας, στη μείωση της ατμοσφαιρικής υγρασίας και στην ξήρανση της βλάστησης, δημιουργώντας ευνοϊκότερες συνθήκες για την εκδήλωση και την ταχεία εξάπλωση μεγάλων πυρκαγιών.
Η Τουρκία είναι ιδιαίτερα ευάλωτη, καθώς βρίσκεται στη ζώνη του μεσογειακού κλίματος και στην κλιματικά ευαίσθητη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος εντοπίζεται στις μεγάλες καλοκαιρινές πυρκαγιές στις ακτές του Αιγαίου και της Μεσογείου. Ωστόσο, σημαντικές πυρκαγιές έχουν αρχίσει να εμφανίζονται και στη νότια και ανατολική Μαρμαρά, καθώς και σε περιοχές της βορειοδυτικής Κεντρικής Ανατολίας.
Φωτογραφίες από ορισμένες μεγάλες πυρκαγιές που εκδηλώθηκαν στη νοτιοδυτική Ανατολία το 2021 υποδηλώνουν ότι ενδέχεται να είχαν σχηματιστεί πυροσωρειτομελανόνεφα, χωρίς ωστόσο να υπάρχει επιβεβαιωμένη επιστημονική διάγνωση.
Οι συνθήκες του 2026 ενδέχεται να ενισχύσουν την απειλή
Ένας υγρός χειμώνας και μια υγρή άνοιξη ευνόησαν την ανάπτυξη της χλόης και της χαμηλής βλάστησης. Στη συνέχεια, όμως, η βλάστηση ξεράθηκε, αυξάνοντας την ποσότητα της διαθέσιμης καύσιμης ύλης.
Όταν αυτό συνδυάζεται με κύματα καύσωνα, παρατεταμένη ξηρασία, ατμοσφαιρική αστάθεια και ισχυρούς βόρειους ή καταβατικούς ανέμους, αυξάνεται η πιθανότητα μια μεγάλη πυρκαγιά να δημιουργήσει το δικό της σύστημα ανοδικών ρευμάτων.
Η περίοδος των πυρκαγιών δεν περιορίζεται πλέον στο ημερολόγιο
Η Τουρκία σχεδιάζει την κύρια περίοδο αντιμετώπισης των δασικών πυρκαγιών από την 1η Μαΐου έως την 1η Νοεμβρίου. Ωστόσο, ειδικοί επισημαίνουν ότι οι πυρκαγιές εκδηλώνονται πλέον όλο και συχνότερα εκτός αυτής της περιόδου.
Μεγάλες πυρκαγιές μπορούν να ξεσπάσουν ακόμη και εκτός της επίσημης αντιπυρικής περιόδου, ενώ ο κίνδυνος δεν περιορίζεται πλέον στις νότιες και δυτικές περιοχές της χώρας. Σημαντικές εστίες έχουν καταγραφεί και στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, προκαλώντας εκτεταμένες καταστροφές.
Μεγάλες πυρκαγιές έχουν σημειωθεί τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο, ενώ σημαντικές εστίες μπορούν να εμφανιστούν ακόμη και τον Απρίλιο και τον Νοέμβριο. Στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, πυρκαγιές εκδηλώνονται συχνά τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο.
Μετά τις μεγάλες πυρκαγιές που έπληξαν την Προύσα, τη Σακάρια, το Μπιλετζίκ, το Μπολού, το Εσκισεχίρ και το Καραμπούκ το 2025, ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η Τουρκία πρέπει να επανεξετάσει το ημερολόγιο των πυρκαγιών και να προετοιμάζεται για την αντιμετώπιση τέτοιων φαινομένων καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η πολιτική για τις δασικές πυρκαγιές δεν πρέπει να περιορίζεται στον αριθμό των αεροσκαφών, των οχημάτων ή άλλου εξοπλισμού που είναι διαθέσιμος μετά την εκδήλωση μιας φωτιάς.
Η μείωση του κινδύνου απαιτεί συντονισμένη δράση μεταξύ των αρμόδιων φορέων, όπως:
- τακτική συντήρηση γύρω από τις γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας,
- καλύτερο σχεδιασμό στις περιοχές όπου τα δάση συναντούν κατοικημένες ζώνες,
- απομάκρυνση της εύφλεκτης βλάστησης,
- ελεγχόμενες καύσεις ξερών φύλλων και χόρτων.
Βασικός στόχος πρέπει να είναι η μείωση του ετήσιου αριθμού πυρκαγιών, που σήμερα υπολογίζεται σε περίπου 3.000–3.500, και όχι η αποκλειστική εξάρτηση από την ενίσχυση της καταστολής όταν η φωτιά έχει ήδη εξαπλωθεί.