Υπό κανονικές συνθήκες, περίπου το 1/5 των παγκόσμιων εξαγωγών αργού πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) από τις χώρες του Κόλπου προς τον υπόλοιπο κόσμο διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ.
Ωστόσο, το εμπόδιο στη ναυσιπλοΐα δεν αφορά μόνο την ενέργεια. Ένα ακόμη πιο ευαίσθητο φορτίο έχει παγιδευτεί στην περιοχή: τα λιπάσματα που είναι απαραίτητα για την παγκόσμια αγροτική παραγωγή, αλλά και οι εισαγωγές τροφίμων, από τις οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό οι ίδιες οι χώρες του Κόλπου. Σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας Signal Group, οι χώρες του Κόλπου, μεταξύ αυτών τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ, το Κουβέιτ, το Ομάν, το Μπαχρέιν και η Σαουδική Αραβία, αντιπροσωπεύουν περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου βασικών λιπασμάτων, όπως αμμωνία, φωσφορικά και θείο.
Παράλληλα, σύμφωνα με το Bloomberg, σχεδόν το ήμισυ της παγκόσμιας παραγωγής αζωτούχου λιπάσματος τύπου ουρίας προέρχεται από τον Κόλπο, με το Κατάρ να καλύπτει περίπου το 10% της παγκόσμιας ζήτησης για γεωργικές καλλιέργειες. Την περασμένη εβδομάδα, μετά από ιρανική επίθεση αντιποίνων στο Ras Laffan, ένα από τα μεγαλύτερα παγκόσμια κέντρα παραγωγής LNG και λιπασμάτων, η QatarEnergy αναγκάστηκε να διακόψει την παραγωγή της. Η εξέλιξη αυτή είχε ως αποτέλεσμα εκατοντάδες χιλιάδες τόνοι κρίσιμων θρεπτικών συστατικών και εισροών για την παραγωγή λιπασμάτων να αποσυρθούν από την παγκόσμια αγορά.
Ο κίνδυνος για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια
Οι αλυσιδωτές συνέπειες του πολέμου στο Ιράν ενδέχεται να αποτελέσουν την τρίτη μεγάλη απειλή για την παγκόσμια επισιτιστική ασφάλεια μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία. Προηγουμένως, σοβαρές διαταραχές είχαν προκληθεί από την πανδημία του Covid-19 και την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022. Σύμφωνα με στοιχεία της Διάσκεψης του ΟΗΕ για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη (UNCTAD), κάθε χρόνο περίπου 1,03 εκατομμύρια τόνοι λιπασμάτων διακινούνται μέσω των Στενών του Ορμούζ. Ακόμη και ένα προσωρινό κλείσιμο του περάσματος για έναν μήνα θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές ελλείψεις λιπασμάτων, ιδιαίτερα σε καλλιέργειες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το άζωτο, όπως το καλαμπόκι, το σιτάρι και το ρύζι.
Έρευνες του Διεθνούς Ινστιτούτου Έρευνας Πολιτικής Τροφίμων στην Ουάσιγκτον, αναφέρουν οτι η αύξηση των τιμών των λιπασμάτων μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τις επιλογές των αγροτών.
Επίσης, οτι οι παραγωγοί ενδέχεται να στραφούν σε καλλιέργειες που απαιτούν λιγότερα λιπάσματα προκειμένου να μειώσουν το κόστος παραγωγής. Σε πολλές φτωχές χώρες, οι αγρότες ίσως αναγκαστούν να περιορίσουν συνολικά τη χρήση λιπασμάτων, γεγονός που θα οδηγήσει σε χαμηλότερες αποδόσεις και μικρότερες σοδειές. Η αβεβαιότητα εντείνεται από τις αντικρουόμενες δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου Τραμπ σχετικά με την πορεία του πολέμου, καθώς και από τις πληροφορίες ότι το Ιράν άνοιξε πυρ εναντίον τριών πλοίων στα Στενά του Ορμούζ την Τετάρτη. Οι εξελίξεις αυτές θεωρούνται ένδειξη ότι η Τεχεράνη είναι αποφασισμένη να διατηρήσει το στρατηγικό πέρασμα ουσιαστικά κλειστό.
Παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού υπό πίεση
Αναλυτές των αγορών εμπορευμάτων εκτιμούν ότι, όσο περισσότερο παραμένουν κλειστά τα Στενά του Ορμούζ για την εμπορική ναυτιλία, τόσο μεγαλύτερα προβλήματα θα αντιμετωπίζουν οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού λιπασμάτων. Σε πρόσφατη ανάλυσή της, η ολλανδική τράπεζα ING προειδοποίησε ότι μια παρατεταμένη διακοπή της ναυσιπλοΐας θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές ελλείψεις λιπασμάτων σε περιοχές που εξαρτώνται έντονα από εισαγωγές, όπως η Βραζιλία, η Ινδία, η Νότια Ασία και ορισμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Άλλοι μεγάλοι παραγωγοί λιπασμάτων, όπως η Ρωσία, η Κίνα, οι ΗΠΑ και το Μαρόκο, διαθέτουν περιορισμένη εφεδρική παραγωγική ικανότητα, γεγονός που καθιστά δύσκολη την ταχεία αύξηση της παραγωγής για να καλυφθεί το κενό. Η Κίνα, μάλιστα, έχει ήδη επιβάλει περιορισμούς στις εξαγωγές φωσφορικών και αζωτούχων λιπασμάτων. Ωστόσο, η παρούσα κρίση ενδέχεται να αυξήσει την πίεση προς το Πεκίνο να χαλαρώσει τους περιορισμούς αυτούς.
Αναλυτές επισημαίνουν ότι, σε αντίθεση με την ποτάσα ή τα φωσφορικά λιπάσματα που εξαρτώνται από συγκεκριμένα κοιτάσματα, τα αζωτούχα λιπάσματα μπορούν να παραχθούν σχεδόν οπουδήποτε υπάρχει φυσικό αέριο ή άνθρακας. Παρ’ όλα αυτά, το υψηλό κόστος του φυσικού αερίου καθιστά οικονομικά δύσκολη την αύξηση της παραγωγής.
Η ενέργεια καθορίζει το κόστος των τροφίμων
Πέρα από τις ελλείψεις λιπασμάτων, καθοριστικό ρόλο στις τιμές των τροφίμων παίζει και η άνοδος των τιμών του πετρελαίου. Η αγροτική παραγωγή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ενέργεια: από τα γεωργικά μηχανήματα και τα φορτηγά που μεταφέρουν τη συγκομιδή μέχρι τις εγκαταστάσεις επεξεργασίας τροφίμων και τα συστήματα ψύξης.
Κατά συνέπεια, κάθε στάδιο της παραγωγής και διανομής τροφίμων επηρεάζεται από τις αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας. Η άνοδος των τιμών των καυσίμων επηρεάζει όχι μόνο τις ΗΠΑ και την Ευρώπη, αλλά και μεγάλες ασιατικές οικονομίες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το πετρέλαιο του Κόλπου, όπως η Κίνα, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα. Η Ινδία ανακοίνωσε ότι θα παγώσει τις τιμές του ντίζελ και της βενζίνης προκειμένου να προστατεύσει τους καταναλωτές και τον τομέα των μεταφορών από την αύξηση του κόστους.
Οι πιο ευάλωτες χώρες
Οι μεγαλύτερες συνέπειες του πολέμου αναμένεται να πλήξουν τις φτωχότερες χώρες και τις οικονομίες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές.
Η Ινδία συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο ευάλωτων χωρών, καθώς καλύπτει περίπου τα 2/3 των εισαγωγών αζωτούχων λιπασμάτων από τις χώρες του Κόλπου. Μια πιθανή έλλειψη θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την επερχόμενη καλλιεργητική περίοδο και να αυξήσει το κόστος παραγωγής βασικών τροφίμων για τον πληθυσμό των 1,45 δισεκατομμυρίων κατοίκων της χώρας. Η Βραζιλία, ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς αγροτικών προϊόντων παγκοσμίως, καλύπτει περίπου το 40% των αναγκών της σε άζωτο με ουρία που εισάγεται από τις χώρες του Κόλπου.
Μια παρατεταμένη διακοπή στην τροφοδοσία θα μπορούσε να επηρεάσει σοβαρά την παραγωγή σόγιας και καλαμποκιού. Η Υποσαχάρια Αφρική αντιμετωπίζει ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο. Σε πολλές χώρες της περιοχής η χρήση λιπασμάτων βρίσκεται ήδη πολύ κάτω από τα επίπεδα που απαιτούνται για επαρκή παραγωγικότητα. Ακόμη και μικρές αυξήσεις στις τιμές θα μπορούσαν να οδηγήσουν τους μικρούς αγρότες να μειώσουν περαιτέρω τη χρήση λιπασμάτων, γεγονός που θα προκαλέσει χαμηλότερες αποδόσεις και θα εντείνει την ήδη εκτεταμένη επισιτιστική ανασφάλεια.
Πληθωρισμός στο Ιράν
Σύμφωνα με το Bloomberg, ακόμη και πριν από την έναρξη του πολέμου ο πληθωρισμός στο Ιράν είχε ξεπεράσει το 40%, ενώ οι τιμές των τροφίμων αυξάνονταν ακόμη ταχύτερα.
Οι διαταραχές στις εισαγωγές, η αύξηση του ενεργειακού κόστους και τα προβλήματα στην εσωτερική εφοδιαστική αλυσίδα αναμένεται να δυσκολέψουν ακόμη περισσότερο τη ζωή των 92 εκατομμυρίων κατοίκων της χώρας.
Παράλληλα, οι χώρες του Κόλπου εισάγουν το 80% έως 90% των τροφίμων τους, από σιτηρά και κρέας μέχρι γαλακτοκομικά προϊόντα και φυτικά έλαια, γεγονός που τις καθιστά επίσης ιδιαίτερα ευάλωτες σε μια παρατεταμένη διακοπή της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ. Εάν το πέρασμα παραμείνει κλειστό για μεγάλο χρονικό διάστημα, τα στρατηγικά αποθέματα τροφίμων των χωρών αυτών θα μπορούσαν να εξαντληθούν μέσα σε λίγους μήνες. Σε μια τέτοια περίπτωση, ενδέχεται να επιβληθούν συστήματα δελτίου τροφίμων ή να καταστεί αναγκαία η χρήση ακριβότερων θαλάσσιων διαδρομών μέσω της Ερυθράς Θάλασσας ή του Κόλπου του Ομάν.