Οι πρόσφατες εξελίξεις στο Ιράν μπορούν να ερμηνευθούν ως το τελευταίο στάδιο μιας ευρύτερης διαδικασίας αποδόμησης του περιφερειακού μοντέλου ισχύος του Ιράν.
Από το 2023 παρατηρείται σταδιακή, αλλά σωρευτική φθορά των εν λόγω πυλώνων:
1. Η Χεζμπολλάχ εισέρχεται από τα τέλη του 2023 σε παρατεταμένη κατάσταση στρατιωτικής και πολιτικής φθοράς χωρίς να επιτυγχάνει αποφασιστική αποτρεπτική κλιμάκωση.
2. Η Χαμάς υφίσταται από το φθινόπωρο του 2023 σοβαρή αποδιάρθρωση των στρατιωτικών και διοικητικών της δομών.
Στην Χαμάς και την Χεζμπολλάχ, ο ισραηλινός παράγοντας ήταν άμεσος και στρατιωτικά καθοριστικός.
3. Οι Χούθοι, κυρίως κατά το 2024, μετατρέπονται από εργαλείο έμμεσης πίεσης σε παράγοντα διεθνοποίησης της σύγκρουσης, προκαλώντας άμεση διεθνή στρατιωτική αντίδραση. Στους Χούθι, το Ισραήλ δεν ήταν ο κύριος αντίπαλος, αλλά λειτουργεί ως συμβολικός στόχος (Ερυθρά Θάλασσα, «πόλεμος για τη Γάζα»).
Υπό αυτή την έννοια, οι εσωτερικές αναταράξεις δεν συνιστούν μεμονωμένο φαινόμενο δεν συνιστούν φαινόμενο, αλλά έκφραση μιας βαθύτερης δομικής φθοράς ενός μοντέλου εξουσίας που βασίστηκε στην εξωτερική προβολή ισχύος ως μηχανισμό εσωτερικής σταθεροποίσης.
Ο κόσμος αλλάζει. Η παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων αλλάζει. Ας δούμε πώς αυτή η αλλαγή μπορεί να επηρεάσει τον γείτονά μας, την Τουρκία.
Την αποδυνάμωση της επιρροής του Ιράν στην περιοχή της Συρίας η Τουρκία την έχει εκμεταλλευτεί ήδη. Ανοιχτό όμως μένει το ενδεχόμενο μια πιθανή αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν να αυξήσει σε δραματικό βαθμό τις μεταναστευτικές ροές προς τις γύρω χώρες, άρα και προς την Τουρκία.
Αυτό το σημείο θα πρέπει να το προσέξουμε ιδιαιτέρως στην Ελλάδα, χωρίς να χρειάζεται να επεκταθώ.
Η Τουρκία διαθέτει ένα μεγάλο στρατηγικό πλεονέκτημα, το οποίο εκμεταλλεύεται ιστορικά και διαχρονικά όσο σχεδόν κανένα άλλο κράτος: την ικανότητα της να ελίσσεται διαρκώς μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Αυτή είναι η πηγή της γεωπολιτικής αξίας.
Εάν το Ιράν περάσει σε πιο φιλοδυτικό καθεστώς, αυτό το πλεονέκτημα μειώνεται, ακόμη και αν διατηρήσει η Άγκυρα την επιλογή της πολυδιάστατης πολιτικής, διότι ένα πιο «ανοιχτό» Ιράν αλλάζει την αξία της Τουρκίας ως αναντικατάστατου ενδιάμεσου σε αρκετά πεδία.
Η Τουρκία κεφαλαιοποιεί μια στρατηγική αυτονομία στην ισορροπία δυνάμεων διότι η Δύση την χρειάζεται για κρίσιμα διεθνή πεδία (ασφάλεια, μετανάστευση, ενέργεια, διαμεσολάβηση), ενώ ταυτόχρονα έχει αρκετές εναλλακτικές (Ρωσσία, Κίνα, περιφερειακά ανοίγματα), οπότε μεγιστοποιεί ανταλλάγματα χωρίς πλήρη ευθυγράμμιση.
Όταν όμως αναδυθεί το Ιράν ώς μια φιλοδυτική δύναμη, μειώνεται η ανάγκη της Δύσης να «ανεχθεί» τουρκικές αποκλίσεις προκειμένου να κρατά ανοιχτά κανάλια προς/γύρω από το Ιράν. Αν η Τεχεράνη έχει απ’ ευθείας (έστω σταδιακή) επανασύνδεση, η Τουρκία δεν είναι ο μοναδικός λειτουργικός διάδρομος/μεσολαβητής. Χάνει την αποκλειστικότητα και, μαζί της, μειώνεται η γεωπολιτική αξία της Τουρκίας ώς κράτους-κλειδί, ιδίως σε περιβάλλον μειωμένης πόλωσης. Με λιγότερη πόλωση, η Δύση τείνει να ζητά πιο καθαρή στοίχιση και ανέχεται λιγώτερο τις εξαιρέσεις στην ευθυγράμμιση μαζί της.
Παράλληλα, ένα πιο φιλοδυτικό Ιράν θα περιόριζε και τα περιθώρια της Ρωσσίας να αξιοποιεί την Τουρκία ως κρίσιμο ενδιάμεσο για την παράκαμψη της δυτικής πίεσης, μειώνοντας έτσι την δυνατότητα της Άγκυρας να αντλεί ισχύ από τον ρόλο της ώς γέφυρας μεταξύ ενός απομονωμένου ευρασιατικού μπλόκ και της Δύσης.
*Δημιουργός του ηλεκτρονικού περιοδικού «Αντίβαρο»
(από την εφημερίδα «ΕΣΤΙΑ»)