την πρωτοφανή μετεγκατάσταση μιας ολόκληρης πόλης στην Αρκτική, οι δύο χώρες δείχνουν τον δρόμο για μια βιώσιμη και κοινωνικά αποδεκτή εκμετάλλευση κρίσιμων πρώτων υλών.
Στο πολιτικό πλαίσιο, η πρωτοβουλία RESource EU της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιχειρεί να κατευθύνει κεφάλαια και στήριξη σε έργα στρατηγικών πρώτων υλών, με στόχο να μειωθεί η πολυετής εξάρτηση της Ευρώπης από την Κίνα. Η Κίνα, εδώ και χρόνια, κυριαρχεί στην παραγωγή υλικών απαραίτητων για μπαταρίες, μαγνήτες υψηλής απόδοσης, καθαρές τεχνολογίες και στρατιωτικές εφαρμογές. Σήμερα, η ανάγκη για αυτονομία γίνεται όλο και πιο επιτακτική. Όπως επισημαίνει ο Alf Reistad, διευθύνων σύμβουλος της νορβηγικής Rare Earths Norway, «υπάρχει πλέον μια έντονη αίσθηση επείγοντος. Είχαμε συνηθίσει να λέμε ότι είναι νωρίς, μέχρι που ξαφνικά ήταν πολύ αργά».
Το «αόρατο ορυχείο» της Νορβηγίας
Η Rare Earths Norway έκανε μια σημαντική ανακάλυψη τον Ιούνιο: ένα από τα μεγαλύτερα γνωστά κοιτάσματα σπάνιων γαιών στην Ευρώπη, στο Fen Carbonatite Complex, κοντά στη μικρή βιομηχανική πόλη Ulefoss στη νότια Νορβηγία. Το κοίτασμα περιέχει εκτιμώμενους 8,8 εκατομμύρια τόνους συνολικών οξειδίων σπάνιων γαιών (TREOs), από τα οποία περίπου 1,5 εκατομμύριο τόνοι σχετίζονται με πολύτιμες σπάνιες γαίες, όπως το νεοδύμιο και το πρασεοδύμιο. Αυτά τα υλικά είναι κρίσιμα για ηλεκτρικά αυτοκίνητα, ανεμογεννήτριες, ρομποτικά συστήματα και αμυντικές εφαρμογές.
Η πρωτοτυπία του έργου έγκειται στον τρόπο εξόρυξης. Αντί για ένα παραδοσιακό ανοιχτό ορυχείο, η εταιρεία σχεδιάζει ένα «αόρατο ορυχείο», όπου η εξόρυξη θα γίνεται υπόγεια, χωρίς ορατή διατάραξη της επιφάνειας. Προβλέπεται η διάνοιξη μιας μακριάς, στενής σήραγγας που θα περνά διαγώνια κάτω από το χωριό, ενώ τα κενά από τις εξορύξεις θα γεμίζονται με υλικά πλήρωσης για να διασφαλιστεί η σταθερότητα του εδάφους. Ο Reistad περιγράφει το project σαν ένα «αυγό Kinder», τονίζοντας ότι η ασφάλεια των κατοίκων είναι απόλυτη προτεραιότητα.
Περίπου 300 ακίνητα βρίσκονται πάνω από το κοίτασμα, και η εταιρεία επιδιώκει να αποφύγει τη μετακίνηση του χωριού. Οι πρώτες τοπικές αντιδράσεις δείχνουν σημαντική αποδοχή, αν και υπάρχουν ανησυχίες για τη σταθερότητα του εδάφους και τη διαχείριση αποβλήτων, στοιχεία που θα καθορίσουν την τελική κοινωνική και πολιτική υποστήριξη. Παρά τις προκλήσεις, οι πρώτες ποσότητες σπάνιων γαιών αναμένονται στην αγορά στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 2030.
Η πόλη που μετακομίζει στη Σουηδία
Εκατοντάδες χιλιόμετρα βορειότερα, η σουηδική LKAB, με μακρά ιστορία στην εξόρυξη σιδηρομεταλλεύματος στην πόλη Kiruna, ακολουθεί εντελώς διαφορετική προσέγγιση. Το υπόγειο ορυχείο σιδηρομεταλλεύματος είναι το μεγαλύτερο στον κόσμο και η επέκτασή του έχει ήδη υποχρεώσει χιλιάδες κατοίκους να μετακομίσουν.
Τον Ιανουάριο του 2023, η LKAB ανακάλυψε το μεγαλύτερο γνωστό κοίτασμα σπάνιων γαιών στην Ευρώπη, το Per Geijer, λίγα χιλιόμετρα από το υφιστάμενο ορυχείο. Η ανακάλυψη αυτή θεωρήθηκε σημαντική για τη Σουηδία, την Ευρώπη και την πράσινη μετάβαση, καθώς εξασφαλίζει μια εγχώρια πηγή κρίσιμων υλικών.
Ωστόσο, η πιο εντυπωσιακή πλευρά του έργου είναι η αστική μετεγκατάσταση. Η επέκταση του ορυχείου αναγκάζει χιλιάδες κατοίκους να μετακινηθούν, με συνολικά 6.000 ανθρώπους και 2.700 σπίτια να επηρεάζονται, και κόστος που υπολογίζεται στα 2,4 δισεκατομμύρια δολάρια. Το καλοκαίρι, μια ξύλινη εκκλησία 113 ετών μεταφέρθηκε πέντε χιλιόμετρα μακριά μέσα σε δύο ημέρες, συμβολίζοντας την κλίμακα και την πολυπλοκότητα της μετεγκατάστασης. Ο Niklas Johansson, στέλεχος της LKAB, διευκρινίζει ότι η μετακίνηση συνδέεται κυρίως με την επέκταση του ορυχείου σιδηρομεταλλεύματος, όχι με την ανακάλυψη του κοιτάσματος σπάνιων γαιών.
Όπως και στη Νορβηγία, η LKAB συνεργάζεται στενά με Ευρωπαίους νομοθέτες για να εξασφαλιστεί η οικονομική βιωσιμότητα και η συμμόρφωση με το ρυθμιστικό πλαίσιο, ώστε η ανάπτυξη των πόρων να προχωρήσει με ασφάλεια και κοινωνική αποδοχή.
Για την Ευρώπη, η σημασία αυτών των έργων δεν περιορίζεται μόνο στο μέγεθος των κοιτασμάτων. Σύμφωνα με τον Anthony Heron από το Arctic Institute, τα projects της Rare Earths Norway και της LKAB αποτελούν «στρατηγικά κομβικά» εγχειρήματα για τη μείωση της εξάρτησης της Ευρώπης από τις κινεζικές εισαγωγές σπάνιων γαιών, οι οποίες είναι κρίσιμες για την ενεργειακή μετάβαση, την άμυνα και την υψηλή τεχνολογία.
Η ανάπτυξη αξιόπιστων, κοινωνικά και περιβαλλοντικά διαχειρίσιμων ορυχείων στη Βόρεια Ευρώπη δεν αποτελεί μόνο βιομηχανικό εγχείρημα, αλλά μέρος ενός ευρύτερου γεωπολιτικού και οικονομικού επαναπροσδιορισμού. Η Ευρώπη επιδιώκει να εξασφαλίσει τις δικές της πηγές κρίσιμων υλικών, μειώνοντας την εξάρτηση από τρίτες χώρες και ενισχύοντας την αυτονομία της στον τομέα της τεχνολογίας και της πράσινης ανάπτυξης.