Ωστόσο, η περίοδος που διανύουμε χαρακτηρίζεται από μια σαφή και συχνά επιθετική επιστροφή στον εθνικό προστατευτισμό, η οποία αμφισβητεί ευθέως τις αρχές που θεμελίωσαν το παγκόσμιο εμπορικό σύστημα μετά το 1945.
Η θεωρητική αντιπαράθεση δεν είναι νέα. Ο μερκαντιλισμός, κυρίαρχος στην Ευρώπη των 16ου και 17ου αιώνα, αντιμετώπιζε το διεθνές εμπόριο ως παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος, όπου το κέρδος του ενός προϋπέθετε την απώλεια του άλλου. Αντίθετα, ο οικονομικός φιλελευθερισμός του Άνταμ Σμιθ και η θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος ανέδειξαν το εμπόριο ως μηχανισμό συνολικής αύξησης της ευημερίας. Παρά ταύτα, ακόμη και τα πιο φιλελεύθερα κράτη δεν έπαψαν ποτέ να παρεμβαίνουν πλήρως στο εμπόριο, ιδίως μέσω δασμών και επιδοτήσεων.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ) αποτέλεσε τον θεσμικό πυλώνα αυτής της φιλελεύθερης τάξης, προσφέροντας ξεκάθαρους κανόνες και μηχανισμούς επίλυσης διαφορών. Σήμερα όμως, το σύστημα αυτό δοκιμάζεται σοβαρά. Η αδυναμία λειτουργίας του Appellate Body του ΠΟΕ, λόγω πολιτικών μπλοκαρισμάτων, έχει δημιουργήσει ένα επικίνδυνο θεσμικό κενό, ενθαρρύνοντας μονομερείς ενέργειες και εμπορικές αψιμαχίες.
Η δεύτερη προεδρική θητεία του Ντόναλντ Τραμπ επιτάχυνε αυτή τη μετάβαση. Καθολικοί και στοχευμένοι δασμοί, «ανταποδοτικά» μέτρα και η επίκληση λόγων «εθνικής ασφάλειας» επανέφεραν το εμπόριο στο πεδίο της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης. Οι επιπτώσεις είναι παγκόσμιες: διαταραχή εφοδιαστικών αλυσίδων, αύξηση κόστους για επιχειρήσεις και καταναλωτές, αλλά και ενίσχυση της αβεβαιότητας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην προσήλωσή της στους διεθνείς κανόνες και στην ανάγκη αυτοπροστασίας. Από τη μία πλευρά, ενεργοποιεί αντίμετρα και προσφεύγει στον ΠΟΕ· από την άλλη, αναπτύσσει νέα εργαλεία «περιφερειακού προστατευτισμού», όπως ο Κανονισμός για τις Ξένες Επιδοτήσεις (FSR), και ο συντονισμός του ελέγχου άμεσων ξένων επενδύσεων (FDI screening), που παραμένει ωστόσο κατ’ ουσίαν στην εθνική κυριαρχία των κρατών μελών.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν το ελεύθερο εμπόριο αμφισβητείται, αλλά αν μπορεί να διασωθεί σε έναν κόσμο αυξανόμενου κατακερματισμού. Χωρίς αξιόπιστους θεσμούς και κοινά αποδεκτούς κανόνες, ο κίνδυνος είναι το διεθνές εμπόριο να επιστρέψει σε λογικές ισχύος, με κόστος όχι μόνο οικονομικό, αλλά και πολιτικό.
* Ο κ. Δημήτριος Κυριαζής είναι Δικηγόρος Αθηνών παρ’ Αρείω Πάγω (“Kyriazis Law Offices”), Διδάκτωρ Νομικής του Παν/μίου Οξφόρδης και Επ. Καθηγητής Ευρωπαϊκού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΑΠΘ.
(Από το OT.gr)