Το νομοσχέδιο, που έχει προετοιμαστεί από το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), θα επιτρέψει στον Τούρκο πρόεδρο Ερντογάν να θεσμοθετήσει Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) που θα εκτείνεται έως και 200 ναυτικά μίλια από τις τουρκικές ακτές. Εάν εγκριθεί από το τουρκικό κοινοβούλιο, είναι πιθανό να αυξηθούν οι εντάσεις μεταξύ Τουρκίας- Ελλάδας- Κύπρου λόγω επικαλυπτόμενων θαλάσσιων διεκδικήσεων στις περιοχές που θα περιλαμβάνονται στα προτεινόμενα όρια.
Το σχέδιο νόμου εγείρει επίσης ερωτήματα για το κατά πόσο μπορεί να αναζωπυρώσει τις εντάσεις με την Αίγυπτο και να υπονομεύσει τη σταδιακή προσέγγιση Άγκυρας–Καΐρου, η οποία τα τελευταία δύο χρόνια έχει επιταχύνει τη συνεργασία σε εμπόριο και επενδύσεις.
Για περισσότερο από μία δεκαετία, ο ανταγωνισμός για τους υδρογονάνθρακες έχει ενταθεί στην Ανατολική Μεσόγειο — περιοχή που εκτιμάται ότι διαθέτει περίπου 286,2 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια φυσικού αερίου και 879 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου που δεν έχουν ακόμη ανακαλυφθεί. Αυτός ο εκτιμώμενος πλούτος οδήγησε σε σειρά συμφωνιών οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών μεταξύ Αιγύπτου, Κύπρου και Ελλάδας, τις οποίες η Τουρκία έχει απορρίψει και αρνείται να αναγνωρίσει.
Παιχνίδι ισχύος στη Μεσόγειο
Σύμφωνα με το τουρκικό Υπουργείο Άμυνας, το νέο νομοσχέδιο αποσκοπεί στη ρύθμιση των θαλάσσιων περιοχών δικαιοδοσίας της Τουρκίας, στον καθορισμό αρμοδιοτήτων στα τουρκικά ύδατα και στην κάλυψη κενών της εσωτερικής νομοθεσίας, ενώ παράλληλα επαναβεβαιώνει την αποφασιστικότητα της Άγκυρας να προστατεύσει τα θαλάσσια δικαιώματα και συμφέροντά της. Το νομοσχέδιο θεωρείται ουσιαστικά τουρκική αντίδραση στις συμφωνίες οριοθέτησης που υπέγραψαν τα κράτη της Ανατολικής Μεσογείου τα τελευταία χρόνια. Στόχος του είναι να στείλει μήνυμα ότι η Τουρκία δεν θα αποδεχθεί να μείνει εκτός των μεγάλων ενεργειακών συμφωνιών της περιοχής ούτε να περιθωριοποιηθεί στις αποφάσεις για τα νερά της Μεσογείου.
Η Άγκυρα είχε εκφράσει την αντίθεσή της ήδη από παλαιότερα, καταγγέλλοντας τις συμφωνίες οριοθέτησης επειδή —όπως υποστηρίζει— αγνοούν τα τουρκικά δικαιώματα. Στη συνέχεια επιχείρησε να κατοχυρώσει τη δική της ζώνη επιρροής υπογράφοντας το 2019 μνημόνιο θαλάσσιας οριοθέτησης με τη δυτική κυβέρνηση της Λιβύης — συμφωνία που δεν αναγνωρίστηκε από Αίγυπτο, Ελλάδα και Κύπρο, καθώς παραβιάζει γενικά το Διεθνές Δίκαιο αλλά και ειδικά την UNCLOS, ενώ ρητά η Αθήνα έχει ξεκαθαρίσει ότι τη θεωρεί παράνομη, καταχρηστική και μη παράγουσα νομικά αποτελέσματα.
Η Τουρκία σχεδιάζει επίσης να υπογράψει παρόμοια συμφωνία με τη Συρία, δείχνοντας την επιθυμία της να προστατεύσει αποκλειστικά δικαιώματα γεώτρησης, εξόρυξης και αλιείας στην περιοχή.
Η Σύμβαση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη έως 200 ναυτικά μίλια. Η Τουρκία δεν έχει υπογράψει ούτε επικυρώσει τη Σύμβαση.
Οι τουρκικές ερευνητικές δραστηριότητες έχουν προκαλέσει ανησυχία στα κράτη της περιοχής και, κατά καιρούς, έχουν οδηγήσει την Άγκυρα σε ένταση με την πιθανότητα στρατιωτικής αντιπαράθεσης, συμβάλλοντας στη στρατιωτικοποίηση του ανταγωνισμού για τους πόρους της Ανατολικής Μεσογείου.
Τουρκία - Αίγυπτος: Από αντίπαλοι σε εταίροι
Η Αίγυπτος παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις γύρω από το προτεινόμενο τουρκικό νομοσχέδιο. Οι τουρκικές γεωτρητικές δραστηριότητες των τελευταίων ετών είχαν προκαλέσει ανησυχία στο Κάιρο και συνέβαλαν στην αναβάθμιση του αιγυπτιακού ναυτικού, με στόχο την προστασία των θαλάσσιων συμφερόντων της χώρας. Στο παρελθόν, οι ανησυχίες αυτές τροφοδοτούνταν και από πολιτικές και ιδεολογικές εντάσεις μεταξύ των δύο πλευρών. Σήμερα όμως οι σχέσεις Αιγύπτου- Τουρκίας έχουν αλλάξει αισθητά, με τα κοινά συμφέροντα να υπερισχύουν της αντιπαράθεσης.
Τα συμφέροντα αυτά είναι κυρίως οικονομικά. Οι δύο χώρες βλέπουν σημαντικές επιχειρηματικές ευκαιρίες εφόσον ξεπεράσουν τις πολιτικές διαφορές τους. Το 2025, το διμερές εμπόριο έφτασε τα 6,8 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ στόχος είναι να αυξηθεί στα 15 δισ. δολάρια ετησίως έως το 2028. Η Αίγυπτος είναι ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Τουρκίας στην Αφρική, ενώ η Τουρκία συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους προορισμούς αιγυπτιακών εξαγωγών. Οι τουρκικές επενδύσεις στην Αίγυπτο ξεπερνούν τα 3 δισ. δολάρια, με περίπου 1.700 τουρκικές εταιρείες να δραστηριοποιούνται σε τομείς όπως η βιομηχανία, ο τουρισμός, η υγεία και οι υπηρεσίες.
Πέρα από τους πολιτικούς τομείς, οι δύο χώρες συνεργάζονται και στην αμυντική βιομηχανία, με σχέδια κοινής παραγωγής στρατιωτικού εξοπλισμού, συμπεριλαμβανομένων drones.
Οι ενεργειακές φιλοδοξίες της Αιγύπτου
Παραμένει ασαφές εάν οι δυνατότητες συνεργασίας θα υπερισχύσουν του κινδύνου σύγκρουσης, ειδικά αν το τουρκικό κοινοβούλιο εγκρίνει το νομοσχέδιο και η Άγκυρα προχωρήσει στην πρακτική εφαρμογή των διεκδικήσεών της. Όπως και άλλα κράτη της περιοχής, η Αίγυπτος υποστηρίζει τα συμφέροντά της στην Ανατολική Μεσόγειο. Βασικός στόχος της είναι να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις διεθνείς αγορές ενέργειας τα επόμενα χρόνια.
Από καθαρός εισαγωγέας φυσικού αερίου, η Αίγυπτος μετατράπηκε σε εξαγωγέα μετά την ανάπτυξη του γιγαντιαίου κοιτάσματος φυσικού αερίου Ζορ, που ανακαλύφθηκε το 2015.
Παρά τη μεταγενέστερη μείωση παραγωγής και την αύξηση της εγχώριας κατανάλωσης, η Αίγυπτος συνεχίζει να επιδιώκει να γίνει περιφερειακός ενεργειακός κόμβος. Στόχος της είναι να συγκεντρώνει φυσικό αέριο από περιφερειακά κοιτάσματα, να το υγροποιεί στις εγκαταστάσεις LNG της στη Μεσόγειο και να το επανεξάγει στις διεθνείς αγορές.
Η φιλοδοξία αυτή υποστηρίζεται από συμφωνίες πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων με παραγωγούς φυσικού αερίου, κυρίως το Ισραήλ και την Κύπρο. Η Αίγυπτος συμμετείχε επίσης στη δημιουργία του East Mediterranean Gas Forum, ενός περιφερειακού οργανισμού για τον συντονισμό των κρατών παραγωγής φυσικού αερίου.
Περιορισμός των περιφερειακών εντάσεων
Η Τουρκία δεν συμμετείχε στο φόρουμ και παρέμεινε εκτός της νέας ενεργειακής αρχιτεκτονικής της Ανατολικής Μεσογείου. Το κατά πόσο το προτεινόμενο νομοσχέδιο για την ΑΟΖ θα οδηγήσει σε κλιμάκωση των περιφερειακών εντάσεων παραμένει άγνωστο. Η Αίγυπτος, ωστόσο, ενδέχεται να συμβάλει στον περιορισμό πιθανών εντάσεων, λόγω των καλών σχέσεών της τόσο με την Τουρκία όσο και με την Ελλάδα και την Κύπρο, με τις οποίες έχει αναπτύξει στενούς στρατηγικούς δεσμούς τα τελευταία χρόνια.
Παρά τη βελτίωση των σχέσεων Καΐρου–Άγκυρας, εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη για ένα πλαίσιο που θα προστατεύει τα θαλάσσια δικαιώματα όλων των κρατών της περιοχής χωρίς αποκλεισμούς. Για να επιτευχθεί αυτό, θα απαιτηθεί τεχνική υδρογραφική συνεργασία και προσεκτική χαρτογράφηση των θαλάσσιων ζωνών τα επόμενα χρόνια, εφόσον υπάρξει η απαραίτητη πολιτική βούληση. Ωστόσο, τέτοιες προσπάθειες δύσκολα θα επιτύχουν αν τα κράτη συνεχίσουν να επιδιώκουν τετελεσμένα μέσω ισχύος και εκτός πλαισίου του διεθνούς δικαίου, καθώς αυτό οδηγεί όχι σε σταθερότητα αλλά σε διαρκή ένταση