Από το λίθιο στις μπαταρίες των ηλεκτρικών μας αυτοκινήτων μέχρι το νεοδύμιο στους μαγνήτες των ανεμογεννητριών και το γάλλιο στα ραντάρ αιχμής, ο έλεγχος αυτών των υλικών ισοδυναμεί με τον έλεγχο του μέλλοντος. Σε αυτή τη νέα γεωπολιτική σκακιέρα, οι ΗΠΑ έκαναν την πρώτη, αποφασιστική κίνηση. Καθώς η Ευρώπη παρακολουθούσε με αμηχανία, στρατηγικοί αναλυτές πρότειναν έναν παρόμοιο δρόμο. Η σύγκριση αυτών των δύο οραμάτων — του αμερικανικού που υλοποιείται και του ευρωπαϊκού που προτάθηκε — αποκαλύπτει μια κοινή διάγνωση του προβλήματος και δημιουργεί μια μοναδική ευκαιρία για χώρες όπως η Ελλάδα.
Project Vault: Η Αμερικανική Ασπίδα των 12 Δισεκατομμυρίων
Η αμερικανική απάντηση στην κινεζική κυριαρχία είναι αποφασιστική, ογκώδης και φέρει ένα όνομα βγαλμένο από ταινία δράσης: "Project Vault". Όπως αποκαλύφθηκε σε δημοσιεύματα (εδώ: https://www.eenews.net/articles/trump-to-unveil-12b-mineral-stockpile-amid-us-china-race/) πρόκειται για μια πρωτοβουλία ύψους 12 δισεκατομμυρίων δολαρίων με έναν ξεκάθαρο στόχο: τη δημιουργία ενός τεράστιου, στρατηγικού εθνικού αποθέματος κρίσιμων ορυκτών.
Η δομή του "Project Vault" είναι μια κλασική Σύμπραξη Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ), σχεδιασμένη για να συνδυάζει την κρατική στρατηγική κατεύθυνση με την ευελιξία του ιδιωτικού τομέα. Με την οικονομική ισχύ ενός δανείου 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την Export-Import Bank των ΗΠΑ, έναν μηχανισμό που εγγυάται ουσιαστικά το ρίσκo, το "Vault" θα λειτουργεί ως ένας κεντρικός αγοραστής. Θα προμηθεύεται σπάνιες γαίες και άλλα κρίσιμα ορυκτά από αξιόπιστες σύμμαχες χώρες όπως η Αυστραλία, ο Καναδάς και η Βραζιλία. Στη συνέχεια, θα μεταπωλεί αυτά τα στρατηγικής σημασίας υλικά σε αμερικανικές εταιρείες-κολοσσούς, όπως η General Motors, η Boeing και η Google, διασφαλίζοντας ότι η αμερικανική βιομηχανική μηχανή δεν θα μείνει ποτέ χωρίς "καύσιμα".
Η φιλοσοφία πίσω από το "Vault" είναι απλή και πραγματιστική. Δεν στοχεύει, τουλάχιστον όχι πρωταρχικά, στην αναβίωση της εγχώριας εξόρυξης, μια διαδικασία χρονοβόρα και πολιτικά περίπλοκη. Στοχεύει στη δημιουργία μιας τεράστιας "ασπίδας προστασίας". Είναι ένας μηχανισμός που επιτρέπει στις ΗΠΑ να αγοράσουν την ασφάλειά τους, προστατεύοντας τη βιομηχανία τους από αιφνίδιες διακοπές της εφοδιαστικής αλυσίδας ή από εκβιαστικές αυξήσεις τιμών που θα μπορούσε να επιβάλει το Πεκίνο. Είναι μια άμεση, χρηματοοικονομική λύση σε ένα γεωπολιτικό πρόβλημα.
Η Πρόταση του γράφοντα: Ένας Ευρωπαϊκός Καθρέφτης του 'Vault'
Την ώρα που οι ΗΠΑ εκκινούν το φιλόδοξο σχέδιό τους, στρατηγικοί αναλυτές στην Ευρώπη έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου. Ο γράφων στο παρελθόν αποτύπωσε το κλίμα της εποχής, υποστηρίζοντας με θέρμη ότι η Ευρώπη δεν έπρεπε να μείνει αδρανής. Το 2018 σε δημοσίευμα του γράφοντα στο World Economics Journal του Λονδίνου, είχαν προταθεί δύο εναλλακτικά μοντέλα ολιστικού μηχανισμού διαχείρισης κρίσιμων ορυκτών ώστε να αντιμετωπισθεί η ολοκληρωτική επικράτηση της Κίνας σε αυτόν τον τομέα (εδώ: https://www.world-economics-journal.com/Papers/Rare-Earth-Elements.aspx?ID=710). Ο συγγραφέας του άρθρου δεν αρκέστηκε σε μια απλή έκκληση για δράση, αλλά προχώρησε στη διατύπωση δύο συγκεκριμένων, λειτουργικών μοντέλων, με εμφανείς τις ομοιότητες με τη σημερινή αμερικανική πρωτοβουλία (εδώ: https://www.defence-point.gr/spanies-gaies-krisima-orykta-i-ee-na-akoloythisei-tis-ipa-sti-diarrythmisi).
Μοντέλο 1: Ο Δημόσιος Οργανισμός Αποθεματοποίησης. Η πρώτη πρόταση του συγγραφέα ήταν, στην ουσία, ένας πρόγονος-καθρέφτης του "Project Vault". Οραματιζόταν τη δημιουργία ενός κεντρικού ευρωπαϊκού δημόσιου οργανισμού, ο οποίος θα λειτουργούσε όμως με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Η αποστολή του θα ήταν όμοια με του αμερικανικού ομολόγου του: θα αγόραζε κρίσιμα ορυκτά από την παγκόσμια αγορά και θα τα μεταπωλούσε σε ευρωπαϊκές εταιρείες.
Μοντέλο 2: Το Επενδυτικό Ταμείο. Η δεύτερη πρόταση, αν και υπηρετούσε τον ίδιο στρατηγικό στόχο, ακολουθούσε έναν εναλλακτικό, πιο "χρηματοοικονομικό" δρόμο. Αντί για την άμεση αγορά και αποθήκευση των ορυκτών, ο συγγραφέας πρότεινε τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού ταμείου. Αυτό το ταμείο δεν θα αγόραζε τα μέταλλα, αλλά μετοχές σε εταιρείες που τα παράγουν — εταιρείες εξόρυξης, επεξεργασίας και ανακύκλωσης.
(Τα δύο προτεινόμενα μοντέλα του γράφοντα όπως δημοσιεύθηκαν στο World Economics Journal του Λονδίνου το 2018)
Παρά τις δομικές τους διαφορές, η στρατηγική τους ήταν πρακτικά ταυτόσημη με αυτή του Project Vault. Ο παρακάτω πίνακας αποτυπώνει τις ομοιότητες.
|
Κριτήριο
|
Κοινό Χαρακτηριστικό / Στόχος
|
|
Κύριο Κίνητρο
|
Η μείωση της στρατηγικής εξάρτησης από την Κίνα, η οποία ελέγχει την παγκόσμια αγορά κρίσιμων ορυκτών.
|
|
Θεμελιώδης Μηχανισμός
|
Στρατηγική Αποθεματοποίηση (Stockpiling). Είτε άμεσα (αγοράζοντας τα ορυκτά) είτε έμμεσα (επενδύοντας στις πηγές).
|
|
Σκοπός
|
Η προστασία της εγχώριας βιομηχανίας (αμερικανικής ή ευρωπαϊκής) από διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας και από την εργαλειοποίηση των τιμών.
|
|
Λειτουργική Δομή
|
Δημιουργία ενός κεντρικού, κρατικά υποστηριζόμενου φορέα (ΣΔΙΤ, Δημόσιος Οργανισμός, Ταμείο) που θα παρεμβαίνει στην αγορά.
|
|
Ρόλος Ιδιωτικού Τομέα
|
Ενεργή εμπλοκή ιδιωτικών εταιρειών, είτε ως τελικοί χρήστες των ορυκτών (π.χ. βιομηχανίες) είτε ως πιθανοί συν-επενδυτές και εταίροι στο σχήμα.
|
|
Γεωπολιτική Φιλοσοφία
|
Αναγνώριση ότι η πρόσβαση στις πρώτες ύλες αποτελεί πυλώνα εθνικής ασφάλειας και όχι απλώς ένα εμπορικό ζήτημα.
|
Στον πυρήνα τους, το "Project Vault" και το πρώτο μοντέλο που προτείνεται στο άρθρο του γράφοντα το 2018 είναι πρακτικά η ίδια στρατηγική με διαφορετικό περιτύλιγμα: η δημιουργία ενός στρατηγικού αποθέματος (stockpiling) κρίσιμων ορυκτών ως απάντηση σε μια γεωπολιτική απειλή. Και τα δύο μοντέλα προτείνουν έναν κεντρικό οργανισμό που θα δρα ως "αγοραστής έκτακτης ανάγκης" για λογαριασμό του κράτους (ή της Ένωσης), ώστε να δημιουργήσει ένα απόθεμα ασφαλείας. Η πραγματική διαφορά δεν βρίσκεται τόσο στην ίδια την ιδέα της αποθεματοποίησης, αλλά στο πλαίσιο (context) και στη φιλοσοφία που την περιβάλλει.
Ας το δούμε ως εξής:
| |
Project Vault (ΗΠΑ 2026)
|
Μοντέλο του γράφοντα (2018)
|
|
Η Ιδέα
|
Αποθεματοποίηση
|
Αποθεματοποίηση
|
|
Η Φιλοσοφία
|
"Αγοράζουμε την ασφάλειά μας". Είναι μια άμεση, χρηματοοικονομική λύση. Οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν την οικονομική τους ισχύ για να αγοράσουν και να αποθηκεύσουν αυτό που χρειάζονται, προστατεύοντας την βιομηχανία τους άμεσα.
|
"Ας δημιουργήσουμε έναν μηχανισμό ασφαλείας". Είναι μια πρόταση για το πώς θα μπορούσε η ΕΕ να αντιδράσει. Παρουσιάζεται ως μία από τις πιθανές λύσεις που πρέπει να εξεταστούν.
|
|
Το Πλαίσιο
|
Είναι το κύριο σχέδιο. Μια συγκεκριμένη, ενιαία εθνική πρωτοβουλία με συγκεκριμένο budget και δομή (ΣΔΙΤ).
|
Είναι ένα εργαλείο σε μια εργαλειοθήκη. Το άρθρο το παρουσιάζει ως έναν δρόμο που θα μπορούσε να ακολουθήσει η ΕΕ, παράλληλα με άλλες δράσεις όπως η ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής (που τελικά έγινε ο πυρήνας του CRMA).
|
Εν κατακλείδι, η πρόταση του γράφοντα που παρουσιάστηκε στο World Economics Journal του Λονδίνου το 2018 ήταν ένας άμεσος πνευματικός πρόγονος της αμερικανικής στρατηγικής: μια ξεκάθαρη προτροπή προς τις Βρυξέλλες να υιοθετήσουν μια δική τους "ασφαλιστική πολιτική" κατά των γεωπολιτικών κινδύνων.
Η Ελληνική Ευκαιρία: Από Θεατής, Στρατηγικός Παίκτης;
Στη διασταύρωση αυτών των στρατηγικών σχεδιασμών, η Ελλάδα καλείται να αποφασίσει τον ρόλο της. Η χώρα μας, λόγω της γεωλογίας της, διαθέτει σημαντικά κοιτάσματα ορυκτών που βρίσκονται στην καρδιά αυτής της παγκόσμιας ζήτησης. Η εμπλοκή της σε μια πρωτοβουλία όπως το "Project Vault" θα μπορούσε να μεταμορφώσει την οικονομική και γεωπολιτική της θέση.
- Άμεσα Οικονομικά Οφέλη: Η Ελλάδα είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός βωξίτη στην Ευρώπη. Από την επεξεργασία του βωξίτη παράγεται το γάλλιο, ένα από τα κρισιμότερα ημιαγώγιμα υλικά για την τεχνολογία 5G και τα προηγμένα ραντάρ. Η Ελλάδα θα μπορούσε να γίνει άμεσος προμηθευτής του "Project Vault", εξασφαλίζοντας ένα τεράστιο, σταθερό και εγγυημένο συμβόλαιο πώλησης. Αυτή η προοπτική από μόνη της θα λειτουργούσε ως μαγνήτης για αμερικανικές επενδύσεις σε έρευνα, αναβάθμιση ορυχείων και, κυρίως, στη δημιουργία εγχώριων μονάδων επεξεργασίας. Αυτό σημαίνει τη μετάβαση από την πώληση βωξίτη με μερικές δεκάδες ευρώ τον τόνο, στην πώληση προϊόντων γαλλίου με αξία εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ ανά κιλό. Παράλληλα, κοιτάσματα νικελίου, κοβαλτίου και αντιμονίου θα μπορούσαν να αποκτήσουν τεράστια αξία, τροφοδοτώντας την αλυσίδα παραγωγής μπαταριών.
- Γεωπολιτική Αναβάθμιση: Η μετατροπή της Ελλάδας σε έναν αξιόπιστο προμηθευτή κρίσιμων ορυκτών για τις ΗΠΑ θα εμβάθυνε τη στρατηγική σχέση των δύο χωρών. Η Ελλάδα δεν θα ήταν απλώς ένας σύμμαχος που παρέχει γεωγραφικές διευκολύνσεις, αλλά ένας κρίσιμος εταίρος στην καρδιά της αμερικανικής οικονομικής και βιομηχανικής ασφάλειας. Αυτό στην πράξη σημαίνει ισχυρότερη διπλωματική στήριξη, μεγαλύτερο βάρος στις συμμαχικές συζητήσεις (ΝΑΤΟ) και αναβάθμιση του ρόλου της ως πυλώνα σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.
- Προϋποθέσεις και Προκλήσεις: Φυσικά, η ευκαιρία αυτή δεν έρχεται χωρίς προκλήσεις. Η προσέλκυση τέτοιων επενδύσεων απαιτεί ένα σταθερό, διαφανές και, κυρίως, γρήγορο ρυθμιστικό πλαίσιο για την αδειοδότηση. Οι χρόνιες καθυστερήσεις της ελληνικής γραφειοκρατίας αποτελούν το μεγαλύτερο εμπόδιο. Επιπλέον, ο κόσμος έχει αλλάξει. Κανένας σοβαρός διεθνής επενδυτής δεν θα χρηματοδοτήσει ένα έργο χωρίς αυστηρές εγγυήσεις για την προστασία του περιβάλλοντος, τη βιώσιμη διαχείριση των πόρων και την εξασφάλιση της κοινωνικής συναίνεσης και οφέλους για τις τοπικές κοινότητες.
Επίλογος: Η Στρατηγική Επιλογή
Η παγκόσμια κούρσα για τα κρίσιμα ορυκτά έχει ξεκινήσει. Το αμερικανικό "Project Vault" έδειξε τον δρόμο της στρατηγικής αποθεματοποίησης. Στην Ευρώπη, φωνές όπως αυτή του συγγραφέα ζήτησαν την υιοθέτηση ενός παρόμοιου οράματος από το 2018. Για την Ελλάδα, η συγκυρία αυτή αποτελεί μια ιστορική ευκαιρία. Το ερώτημα δεν είναι απλώς αν θα εκμεταλλευτούμε τον ορυκτό μας πλούτο, αλλά αν θα τον αξιοποιήσουμε ως στρατηγικό εργαλείο για την οικονομική μας ανάπτυξη και την οριστική γεωπολιτική μας αναβάθμιση. Η επιλογή είναι μεταξύ του να παραμείνουμε ένας περιφερειακός θεατής ή να γίνουμε ένας κεντρικός, αναντικατάστατος παίκτης στην παγκόσμια σκακιέρα.
* Ο δρ Σωτήρης Καμενόπουλος είναι PhD της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης